مرو به خواب كه حافظ به بارگاهِ قبول * ز وِردِ نيم شب و درسِ صبحگاه رسيد [ حافظ ، غزل 237 / 9 ص 490 ] توبه تاب - توبا و توبة . . . إلى اللّه : رجع عن معصيته إليه ، ندم فهو تائب . تاب اللّه عليه : غفر له و رجع عليه بفضله ، فاللّه توّاب . [ المنجد ] كما قال اللّه تعالى : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً » - ألا اى مؤمنان به درگاه خدا ، توبهء نصوح ( با خلوص و دوام ) كنيد [ قرآن كريم ، سورهء تحريم « 66 » آيه 8 ] توبه ؛ بر حسب لغت به معناى رجوع است . چنان كه در « قرآن كريم » مىخوانيم : « ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا - پس خدا بر آن‌ها باز لطف فرمود ، تا توبه كنند . » [ قرآن كريم ، سورهء توبه « 9 » آيهء 118 ] و به حسب شرع ، ندامت از معاصى است ، از آن رو كه معاصى است كه « التّائب من الذنب كمن لا ذنب له و اولئك بدّل اللّه سيّئآتهم حسنات . » [ تعريفات ] در اصطلاح صوفيان ، توبه ، « باب الأبواب » است . زيرا اوّل چيزى كه طالب سالك به سبب و و سيلهء آن چيز به مقام قرب حضرت خداوندى وصول مىيابد ، توبه است كه اوّل مقام سالكان طريق حق است چنان كه اوّل درجهء طالبان خدمت ، طهارت است . [ كشف المحجوب ص 378 ] و توبه ، رجوع به خداى تعالى است براى گشودن گره امتناع از قلب و برخاستن به تمام حقوق پروردگار . [ جرجانى ، تعريفات ص 48 چاپ 1318 ه ق . براى اطّلاع از تفصيل آداب توبه به اللمع / 43 ، رساله قشيريه / 45 چاپ مصر 1346 ه ق ، و كشف المحجوب / 378 به بعد - و حواشى منطق الطير / ص 324 - مرحوم گوهرين مىتوان مراجعه كرد . ] و حقيقت توبه آنست كه سالك راه إله ، از آن چه مانع وصول به محبوب حقيقى است از مراتب دنيا و عقبى ، إعراض نموده ، روى توجّه به جانب حقّ تعالى آرد . [ شيخ محمّد لاهيجى ، شرح گلشن راز ص 258 و « جمهرة الأولياء » ص 301 ] « التّوبة و علامتها النّدامة و الرجوع إلى الحقّ بالكليّة بعد التخلّص من شوائب حظّ النّفس من الأغيار » مراتب توبه ، چهار است : اوّل ؛ بازگشتن از كفر ، و آن توبهء كفّار است .