قال رسول اللّه ( ص ) : لكلّ شيء آلة و عدّة ، و إنّ آلة المّؤمن العقل ، و لكلّ شيء مطيّة و مطيّة المرء العقل ، و لكلّ شيء دعامة [ عماد البيت ، الخشب المنصوب للعريش ] و دعامة الدين العقل ، و لكلّ قوم داع و داعى العابدين العقل ، و لكلّ تاجر بضاعة و بضاعة المجتهدين العقل ، و لكلّ أهل بيت قيّم و قيّم بيوت الصدّيقين العقل و لكلّ خراب عمارة و عمارة الآخرة العقل و لكلّ امرىء عقب ينسب اليه و يذكر به و عقب الصديقين الّذين ينسبون إليه و يذكرون به العقل و لكلّ سفر فسطاط و فسطاط المؤمنين العقل [ احياء ج 1 ص 84 ] سخنى در مزّيت عقل و ستايش آن و در مذمّت نادانى و نكوهش آن يكى از دانشمندان مىفرمايد : خرد ، چيزى است كه از بدىها باز دارد و دل را بر خوبىها بر انگيزد و خرد وسيلهء بازدارندهء از بدىها و وسيلهء نجات از تباهىهاست . و دقّت در عواقب أمور پيش از رسيدن مصيبت‌ها و آگاهى از ارزش اشياء است به گفتار و كردار بنا بر قول پيامبر ( ص ) كه فرمود : با توكّل زانوى اشتر ببند . خردمندان و دانشوران و دانايان دين متفق القولند كه جملهء كارها از خرد و بزرگ ، نيازمند خرد است . و عقل ، به تجربه نياز دارد و گفته‌اند : عقل سلطانى است ، كه داراى لشكريان است و فرماندهء لشكرش - خرد و در مرحلهء بعد تشخيص و آنگاه انديشه و سپس درك است . و از آن پس نگاهدارى در حافظه و در پايان بهجت خاطر است . زيرا دوام إعتدال جسم و جان به عقل بستگى دارد . و جان انسانى به منزلهء چراغى است ، كه نورش عقل است ، و در حديث آمده است كه خداوند ميان بندگان خويش ، چيزى به از عقل تقسيم نفرمود . و در روايت است كه جبرئيل نزد حضرت آدم ( ع ) آمد و گفت سه ارمغان برايت آورده‌ام : يكى از آنها را برگزين . آدم پاسخ داد ؛ آنها چيست ؟ جبرئيل گفت ، حيا و عقل و دين ، آدم عليه السّلام فرمود : عقل را برگزيدم . جبرئيل ، نزد حيا و دين رفت و گفت باز گرديد . زيرا آدم عقل را بر شما ترجيح داد . آن دو گفتند : حال ما اينست كه هر كجا باشيم ، با عقل باشيم .