و يكى از خردمندان گفته است : هر كه بدون راهنمايى خرد - در پى دورانديشى باشد - از جادهء صواب بدور افتاده است . و عقل چراغى است كه تاريكى جهالت را بدان مىزدايند و هدايت را از غوايت تمييز مىدهند . و مثل نور افشانى عقل و تاريكى جهل ، چنانست كه هرگاه عقل ، جمال بنمايد - خورشيد در مقابلش تاريك مىنمايد . و هر آنگاه كه جهل به سلطانى نشيند - شب در برابر ظلمتش - روشن جلوه مىنمايد . و زيورى به از عقل آراسته به أدب ، و علم محلّى به ورع ، و بردبارى مزيّن به مدارا ، و خوش‌رفتارى و مداراى آراسته به پرهيزگارى وجود ندارد . در روايتست كه جبرئيل ( ع ) نزد پيامبر ( ص ) نازل گرديد و گفت : اى محمّد تمامى فضايل اخلاقى دنيا و آخرت را بر تو تقديم داشتم . فرمود آن چيست ؟ پاسخ داد : [ خذ العفو و امر بالعرف و أعرض عن الجاهلين - ( اى رسول ما ) طريقهء عفو و بخشش پيش گير و به نيكويى امر كن و ( چنانچه نپذيرند ) از مردم نادان ، روى بگردان ( كه بر تو جز دعوت و اتمام حجّت نيست ] ( قرآن كريم ، سورهء أعراف « 17 » آيهء 199 ) و از شيوه‌هاى پسنديدهء عقل ، خرسندى است ، كه گنجى است پايان‌ناپذير . و صدقه است كه عزّت مستدام است . و كمال سرفرازى آدمى به بىنيازى او از مردم است . و نيز از شيوه‌هاى پسنديدهء عقل - آزرم داشتن ( حيا ) است و گفته‌اند : إذا قلّ ماء الوجه قلّ حياءه * و لا خير في وجه إذا قلّ ماءه [ وقتى آبرو نقصان پذيرد - آزرم كم مىشود و از شخص پررو - اميد خيرى نتوان داشت ] و نيز از شيوه‌هاى پسنديدهء عقل - خوشرفتارى و خوش‌خويى است . از پيامبر ( ص ) نقل شده است كه فرمود : كامل ايمانترين مردم - خوش‌خوترين ايشانست . . . [ ترجمه و تلخيص از حيوة الحيوان دميرى ج 2 ص 282 و 283 ] گرامىترين نعمت‌ها ، موهبت خردمندى است . چه تنها وسيلهء خداشناسى و در نظر گرفتن مصالح ، و مآل انديشى و إدراك دشوارىها و گردآورى فضيلت‌ها - خرد است : دربارهء ارزش و اهميّت خرد ، سخنان بسيار گفته‌اند از جمله « إبن جوزى » در آغاز كتاب « ألأذكياء » ى خويش - به مناسبت مقام و مقال - احاديث متعدّدى در بيان