سيد محمد دامادى
184
شرح بر تركيب بند جمال الدين محمد بن عبد الرزاق در ستايش رسول اكرم ( ص ) ( فارسى )
رواق نهم كنايه از فلك أطلس يا فلك الأفلاك است كه آن را « محدّد الجهات » نيز گفتهاند كه محيط بر افلاك ديگر است و قدما در علم نجوم به نه فلك قايل بودند كه مانند پياز در داخل يك ديگر قرار داشت و فلك اطلس يا فلك نهم ، فلك برين بود كه افلاك ديگر از بالا به پايين به ترتيب فلك ثوابت و فلك زحل ( كيوان ) و فلك مشترى ( برجيس يا اورمزد ) و فلك مرّيخ ( بهرام ) و فلك شمس ( آفتاب يا خورشيد يا هور يا خور و فلك زهره ( ناهيد ) و فلك عطارد ( تير ) و فلك قمر ( ماه ) در آن جاى گرفته بود و در فلك فرودين كه فلك قمر است ، به ترتيب كرهء اثير يا آتش و كرهء هوا و كرهء آب و سپس كرهء زمين واقع بود و از اين قرار زمين در مركز عالم تصوّر مىشد كه كرات و سيّارههاى ديگر به گرد او در حركت بودند و كواكب هفتگانهء ( زحل و مشترى و مرّيخ و شمس و زهره و عطارد و قمر ) را « سيّارات سبعه » مىگفتند . و بر فراز آنها آسمان قرار دارد و آسمانها يا افلاك مانند پياز ، پوست در پوست ، طبقه به طبقه ، روى هم قرار دارند و گرداگرد زمين ، مىچرخند . افلاك مركّب از نه طبقهاند و نام آنها از پايين به بالا به حسب نزديكى به زمين ، به اين ترتيب است : 1 - فلك ماه ( قمر ) 2 - فلك تير ( عطارد كه آن را دبير فلك نيز مىنامند ) 3 - فلك ناهيد : آناهيتا ( زهره ) ، درخشانترين ستارگان رونده ( سيّاره ) ، پيشينيان آن را ستارهء باشگون و سعد مىدانستند . 4 - فلك آفتاب ، خورشيد ، كيهان فروز ، ( شمس ) ، 5 - فلك بهرام ( مرّيخ ) 6 - فلك برجيس ، زاوش ( مشترى ) 7 - فلك كيوان ( زحل ) كه پيشينيان آن را ستارهء شوم و نحس مىدانستند : رودكى گويد : ( نفيسى / 409 ) ور سخنِ او رسد به گوشِ تو يك راه * سعد شود مر تو را نُحوستِ كيوان بگير طُرّهء مه چهرهيى و قصّه مخوان * كه سعد و نحس ز تأثيرِ زهره و زُحَل است [ حافظ غزل 46 صص 108 چاپ خانلرى ] بالاى اين هفت آسمان ( كسى را كه تنگدست و بىچيز است مىگويند : « در هفت آسمان يك ستاره ندارد ! » فلك ستارگان ايستاده قرار دارد كه آنها را « ثوابت » يا نجوم متحيّره يا ستارگان بيابانى مىنامند . و اين فلك را منطقة البروج Zodiaque