از عمران آن هم كاسته شده است چه قسمت عمدهء عمران بربر در آن سرزمين از ميان رفته است و نسبت به وضع پيشين نقصان آشكار و محسوسى بدان راه يافته است و نزديك است از لحاظ ثروت و عمران بسر نوشت افريقيه گرفتار شود كه در روزگارهاى پيشين عمران آن از درياى روم تا بلاد سودان در طولى بفاصلهء ميان سوس اقصى [ 1 ] و برقه بهم پيوسته بوده است . در صورتى كه امروز كليه يا بيشتر آن سرزمين را دشتها و نواحى نامسكون و صحارى تشكيل ميدهد و بجز بعضى از جلگه‌هاى كنار دريا ، يا نزديك بدان كليهء آن نواحى ويران است . و خدا وارث زمين و كسانى است كه برآنند و او بهترين وارثان مىباشد [ 2 ] فصل پانزدهم در بدست آوردن و تكثير [ 3 ] املاك و اراضى مزروعى و چگونگى سود بردن و بهره‌بردارى از آنها بايد دانست كه مردم شهرهاى كوچك و بزرگ يكباره و يا در يك عصر املاك و اراضى مزروعى فراوانى بدست نميآورند ، زيرا هيچگاه يك فرد آنقدر ثروت ندارد كه بتواند بوسيلهء آن املاكى را بدست آورد كه قيمت آنها بيرون از حد عاديست ، هر چند وضع مردم در رفاه بمرحله‌اى برسد كه بدان اميد مىبندند ، بلكه اين گونه املاك را يا بتدريج از راه ارث بردن از پدران و خويشاوندان ديگر خود بدست ميآورند تا آنكه رفته رفته املاك بسيارى از اعضاى خاندان به يك تن ميرسد ، و بيشتر بدينسان يك فرد صاحب املاك و اراضى بسيار مىشود . و يا اينكه در نتيجهء نوسانهاى بازار مالك چنين املاكى ميشوند ، زيرا قيمت املاك در پايان دوران يك دولت و آغاز دولت ديگرى تنزل مىيابد ، چه در اين

--> [ 1 - ) ] ايالتى كه هم اكنون در جنوب دولت مراكش واقع است ( دسلان ) . [ 2 - ) ] اشاره به آيهء 41 سورهء مريم و آيهء 89 سورهء انبياء . [ 3 - ) ] ترجمهء تاثل است كه بجاى آن امروز كلمهء تاثيل را بمعنى تكثير مال از راه استثمار به كار برند . رجوع به المرجع علايلى شود .