فصل [ 1 ] در اينكه كسانى كه در آغاز زندگى به زبان غير عرب آشنا شده باشند در فرا گرفتن علوم زبان عربى بهرهء ناچيزى عايد آنان خواهد شد و علت آن اين است كه كليهء مباحث دانش‌ها عبارت از معانى ذهنى و خيالى است و اين معانى از ميان علوم شرعى برگزيده ميشوند و بيشتر مباحث اين علوم دربارهء الفاظ است و مواد آنها از احكام قرآن و سنت و لغاتى كه معانى آنها را مىرساند گرفته ميشوند و كليهء اين معانى در خيال نقش مىبندند و هم معانى مزبور از ميان علوم عقلى برگزيده مىشوند كه در ذهن جايگير ميشوند . و لغات در حقيقت بمنزلهء ترجمان معانى و مفاهيمى هستند كه در ضميرها متمركز ميشوند و از راه سخن گفتن در هنگام مناظره و تعليم و ممارست در بحث دانشها براى بدست آوردن ملكهء آنها اين معانى با تمرين مداوم ، به يكديگر مىپيوندند . و الفاظ و لغات واسطه‌ها و پرده‌هائى ميان ضمايراند و بمنزلهء پيوندهايى ميان معانى و مهرهائى بر آنها هستند و كسى كه ميخواهد بكسب دانش پردازد ناگزير است كه معانى را از راه شناختن دلالتهاى لغوى و نيك فرا گرفتن ملكهء آن بسرعت از الفاظ استخراج كند و گرنه گذشته از مشكلاتى كه در مباحث ذهنى او روى ميدهد استخراج و ربودن معانى بر وى دشوار خواهد شد ، ولى هنگامى كه ملكهء او در دلالتهاى الفاظ بر معانى راسخ باشد چنان كه هنگام استعمال الفاظ بديهه‌وار و مانند امور جبلى بيدرنگ معانى آنها در ذهن او سبقت جويد ، آن وقت پردهء مزبور به كلى از ميان معانى و فهم او زايل خواهد شد يا تخفيف خواهد يافت و آن وقت مشكلى براى او باقى نخواهد ماند بجز اينكه تنها در معانى مباحث علمى تمرين

--> [ 1 - ) ] اين فصل در چاپهاى مصر و بيروت نيست ، لذا آن را از ص 274 تا ص 278 چاپ پاريس ترجمه و با نسخهء خطى « ينى جامع » برگ 245 - 246 مقابله كردم .