نظرياتشان از مواد محسوس جدا نميشوند و آنها را در ذهنشان نميگذرانند مانند شناگرى كه هنگام موج از خشكى دور نميشود شاعر گويد : هنگامى كه شنا ميكنى به هيچ رو از ساحل دور مشو زيرا سلامت در ساحل است . [ 1 ] از اين رو چنين كسى در نظر سياسى خود از « خطا » مصون مىباشد و در رفتار با ابناى جنس خود نظرى مستقيم دارد و در نتيجه امر معاش وى بهبود مىيابد و هر آسيب و زيانى را با استقامت نظر خويش دفع مىكند و بالاى هر صاحب دانشى دانائى است [ 2 ] و از اينجا آشكار مىشود كه صناعت منطق از غلط مصون نيست زيرا در آن انتزاع بسيار است و از محسوسات دور مىباشد چه منطق در معقولات دوم بحث مىكند و شايد در مواد آنها چيزى يافت شود كه از اين احكام ممانعت كند و هنگام تطبيق يقينى با آنها منافى باشد ، ولى بحث در معقولات اول كه تجريد آنها قريب است چنين نيست ، زيرا معقولات مزبور خيالى هستند و صور محسوسات حفظ مىشوند و صدق انطباق آنها را اعلام ميدارند . [ 3 ] فصل 36 در اينكه بيشتر دانشوران اسلام از ايرانيان‌اند از شگفتيهائى كه واقعيت دارد اين است كه بيشتر دانشوران ملت اسلام خواه در علوم شرعى و چه در دانشهاى عقلى بجز در موارد نادرى غير عرب‌اند و اگر كسانى از آنان هم يافت شوند كه از حيث نژاد عرب‌اند از لحاظ زبان و مهد تربيت و مشايخ و استادان عجمى [ 4 ] هستند با اينكه ملت ( دين ) و صاحب شريعت عربى است .

--> [ 1 - ) ] سعدى فرمايد : به دريا در منافع بىشمار است * اگر خواهى سلامت بر كنار است . [ 2 - ) ] وَ فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ 12 : 76 . س : 12 ( يوسف ) آ : 76 . [ 3 - ) ] آخر فصل در چاپ « ك » و چاپهاى ديگر مصر و بيروت چنين است : و خدا سبحانه و تعالى داناتر است و توفيق به اوست . [ 4 - ) ] هر چند كلمهء ( عجم ) را بمعنى غير عرب به كار مىبرند ، ولى معمولا آن را بر ايرانيان اطلاق ميكنند در اين فصل گاهى بر تركهائى اطلاق شده است كه به ايران تاخته بودند . حاشيهء دسلان . ج 3 ص 296 ولى خوب بود بدان اشاره مىشد و بفرض ايشان چنين استنباط كرده باشند آنها هم رنگ ايرانى به خود گرفتند .