و هنگامى كه فهم مسائل بر او دشوار و پيچيده مىشود بخشايش خدا را بطلبد تا انوار آن بر وى بتابد و به حقيقت ملهم شود [ 1 ] . و دانش جز از نزد خدا بدست نمىآيد [ 2 ] . فصل 31 در اينكه نبايد نظريات و تحقيقات در دانشهايى كه ابزار [ 3 ] و وسيلهء كسب دانش هستند [ 4 ] توسعه يابد و مسائل آنها بشعب گوناگون منشعب شود بايد دانست كه دانشهاى متعارفى در ميان ملتهاى متمدن بر دو گونه است : يكى دانشهائى كه مقصود بالذات مىباشند همچون علوم شرعى از قبيل : تفسير و حديث و فقه و علم كلام و مانند طبيعيات و الهيات از فلسفه . و ديگر دانشهايى كه ابزار و وسيلهء فرا گرفتن علوم مزبور هستند مانند دانشهاى زبان عربى و حساب و جز آنها براى علوم شرعى ، و منطق براى فلسفه - و چه بسا كه بر حسب شيوهء متأخران منطق ابزار علم كلام و اصول فقه نيز بشمار ميرود . مباحث دانشهايى كه هدف و مقصد هستند اگر توسعه يابد و مسائل آنها بشعب گوناگون منشعب شود و ادله و نظريات نوينى براى آنها كشف گردد ، هيچ باكى نخواهد بود چه اين امر سبب مىشود كه ملكهء طالبان آنها جايگيرتر گردد و معانى مسائل آنها بيشتر توضيح داده شود . ليكن دانشهايى كه ابزار ديگر علوم هستند مانند عربى و منطق و امثال آنها سزاوار نيست آنها را جز به منظور اينكه تنها ابزار ديگر دانشها ميباشند مورد مطالعه قرار دهيم و ضرورتى ندارد كه بتوسعهء مباحث آنها بپردازيم يا مسائل آنها را بشعب

--> [ 1 - ) ] و خدا راهنماى آدمى به بخشايش است « ك » و نسخهء خطى ينى جامع . [ 2 - ) ] اشاره به : إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ الله 46 : 23 - س : 46 ( محمد « ص » ) آ : 22 و س : 65 ( القلم ) آ : 26 . [ 3 - ) ] در برخى از چاپهاى مصر و بيروت علوم الآلية بغلط علوم الالهية چاپ شده است . [ 4 - ) ] منظور علوم زبان و حساب است كه مقدمه و وسيلهء علوم فقه و اصول و حكمت و غيره بشمار ميرفتند .