لازم در تعليم اين است كه دو دانش را با هم به متعلم نياموزند چه وى در اين هنگام كمتر ممكن است در هيچيك از آن دو پيروزى يابد ، زيرا در آن صورت بايد ذهن خود را تقسيم كند و از فهميدن يكى به ديگرى منصرف سازد . و از اين رو هر دو دانش براى او مغلق و مشكل مىشود و بسبب آن نوميدى به وى راه مييابد ولى اگر انديشه را براى آموختن آنچه وى در صدد آن است بپردازد و فارغ گذارد آنگاه چه بسا كه اين روش براى تحصيل وى شايسته‌تر باشد . و خدا ( سبحانه و تعالى ) [ 1 ] توفيق دهندهء آدمى به راه راست است . فصل [ 2 ] و اى دانشجو ! بدان كه من سودى در راه تعليم به تو ارمغان ميدارم كه اگر آن را به قبول تلقى كنى و آن را با پايدارى و ثبات بدست گيرى بگنجى بزرگ و اندوخته‌اى شريف ظفر خواهى يافت و نخست مقدمه‌اى ياد مىكنم كه در فهم آن به تو يارى خواهد كرد . و آن اين است كه انديشهء آدمى طبيعت مخصوصى است كه خدا آن را مانند همهء آفريده‌هاى خويش بسرشته است و آن عبارت از فعل و حركتى است كه در نفس بسبب قوه‌اى در بطن اوسط دماغ روى مىدهد كه گاهى مبدأ افعال منظم و مرتب انسانى است و گاهى مبدأ براى دانستن چيزى است كه هنوز در ذهن حاصل نشده است بدينسان كه به مطلوب متوجه مىشود و دو طرف آن را تصوير مىكند و به قصد نفى يا اثبات آن ميپردازد ، آنگاه وسطى [ 3 ] كه ميان آن دو جمع مىكند بشتاب‌تر از چشم بر هم زدنى مىدرخشد و اين در صورتى است كه يكى باشد و

--> [ 1 - ) ] در چاپ « پ » و نسخهء خطى « ينى جامع » نيست . [ 2 - ) ] از اينجا در بيشتر چاپهاى مصر و بيروت قسمت ذيل فصل بما قبل پيوسته است و هيچ عنوانى مطالب را از هم متمايز نساخته است در چاپ « پ » و نسخهء خطى « ينى جامع » بالاى مطلب « فصل » ديده مىشود و در چاپ دار الكتاب اللبنانى عنوان مطلب چنين است : انديشهء انسانى . [ 3 - ) ] وسط چيزى است كه بكلمهء « زيرا فلان . . . » مقترن شود مثلا وقتى ميگوئيم : جهان حادث است زيرا متغير است « زيرا متغير است » ، وسط مىباشد ، « از تعريفات جرجانى » .