در حالى كه كاملا بر ملكهء آن احاطه و تسلط يافته باشد . چنين است شيوهء تعليم سودمند . و چنان كه ديدى با اين شيوه دانش را در سه بار مكرر بمتعلم مىآموزند تا آن را بدست آورد و گاهى هم ممكن است براى بعضى تحصيل فنى در كمتر از اين مراحل حاصل گردد بر حسب ( استعدادى ) كه براى آن آفريده شده و براى وى ميسر گشته است . [ 1 ] و مشاهده كرده‌ايم كه بسيارى از معلمان [ 2 ] همعصر ما به شيوهء اين تعليم و روش افادهء آن آشنا نيستند و در آغاز تعليم مسائل بسيار دشوار دانش را بر محصل القا ميكنند و از وى ميخواهند كه ذهن خود را براى حل آنها آماده سازد و گمان ميكنند اين روش نوعى تمرين در تعليم و روشى درست است و مبتدى را بحفظ كردن و تحصيل آنها مكلف ميسازند و بسبب القاى غايات فنون بر محصل در مبادى كار و پيش از آماده شدن وى براى فهم آنگونه مسائل ذهن او را مشوب ميكنند ( و ويرا باشتباه دچار ميسازند ) در صورتى كه پذيرفتن دانش و استعداد فهم آن بتدريج براى شاگرد حاصل مىشود و در آغاز امر به كلى عاجز از فهم مسائل مىباشد مگر در موارد نادر و بر حسب تخمين و اجمال و بوسيلهء مثالهاى حسى . [ 3 ] آنگاه پيوسته استعداد وى بتدريج و اندك اندك بسبب در آميختن ذهن او با مسائل فن و تكرار آنها بر وى رشد مىكند و [ از مرحلهء تخمين به حد جامعيت و كمال كه برتر از مرحلهء تخمين است انتقال مييابد تا ملكهء او ] [ 4 ] از لحاظ استعداد و سپس تحصيل تكميل مىشود و بر مسائل فن احاطه مىيابد . ليكن اگر در آغاز كار بر وى غايات دانش القا شود در حالى كه وى در اين هنگام از فهميدن و حفظ كردن عاجز است و از آماده شدن براى آنها دور مىباشد ذهن وى از اين روش خسته خواهد شد و گمان خواهد كرد كه دانش بذاته و اساسا دشوار مىباشد و در نتيجه از آن گونه مطالب سرباز خواهد زد و دچار تنبلى خواهد شد و از پذيرفتن آن منحرف خواهد گرديد

--> [ 1 - ) ] اشاره به ماثورهء : كل ميسر لما خلق . [ 2 - ) ] در نسخهء خطى « ينى جامع » و چاپ « پ » بجاى معلمين ، متعلمين است ( ؟ ) . [ 3 - ) ] اين نظريه كاملا مطابق شيوهء جديد تربيت است كه تعليم حسى را بر نظرى ترجيح ميدهند . [ 4 - ) ] از « پ » و « ينى » .