ميتوان صاحب تأليفاتى را نام برد كه در اين روزگار كتب او در مغرب بما رسيده و او مردى مصرى از اهل صناعت زبان عربى است كه به ابن هشام [ 1 ] معروف است ، و سخنان وى دربارهء اين صناعت نشان ميدهد كه بر نهايت ملكهء آن استيلا يافته و از اين لحاظ در رديف كسانى چون سيبويه و ابن جنى و طبقهء آن دو قرار گرفته است . زيرا وى ملكه‌اى عظيم داشته و بر اصول و فروع اين فن كاملا احاطه يافته و ببهترين شيوه‌اى در آنها تصرف نموده و ثابت كرده است كه فضل منحصر به متقدمان نيست . با اينكه ياد كرديم هم اكنون بسبب تعدد شيوه‌ها و طريقه‌ها و تأليفات گوناگون دشواريها و مشكلات بسيارى وجود دارد ، ولى اين فضل خداست آن را بهر كه خواهد ارزانى ميدارد . [ 2 ] و اين گونه كسان از نوادر عالم هستى به شمار ميروند . و گرنه ظاهر امر چنين نشان ميدهد كه مثلا اگر دانشجو عمرش را در همهء اين مواد طى كند وقتى براى وى باقى نميماند كه به تحصيل علوم زبان عربى نائل آيد ، علمى كه يكى از ابزار و وسايل است ، پس چگونه ميتواند باصل مقصود كه ثمرهء اين ابزار و مقدمات است برسد ، ولى خدا هر كه را بخواهد رهبرى مىكند [ 3 ] . فصل 29 در اينكه اختصار فراوان در مؤلفات دانشها به كار تعليم آسيب مىرساند بسيارى از متأخران بدين شيوه گرائيده‌اند كه طريقه‌ها و مقاصد دانشها را مختصر كنند و در نهايت شيفتگى به اين روش بتأليف كتب مختصر مىپردازند و از آن برنامهء مختصرى تدوين ميكنند كه در هر دانشى مشتمل بر حصر مسائل آن است بدانسان كه در الفاظ باختصار ميكوشند و معانى بسيارى از آن فن را در الفاظ قليلى ميگنجانند و اين شيوه به بلاغت زيان مىرساند و فهم آن بر دانشجو دشوار

--> [ 1 - ) ] جمال الدين عبد الله بن هشام ( 708 761 ) از مردم مصر عالم فقه و تفسير و صرف و نحو صاحب كتاب معروف مغنى اللبيب ، رجوع به لغتنامهء دهخدا شود . [ 2 - ) ] ذلِكَ فَضْلُ الله يُؤْتِيهِ من يَشاءُ 5 : 54 - س : 5 ( المائده ) آ : 54 . [ 3 - ) ] يَهْدِي من يَشاءُ 74 : 31 س : 74 ( المدثر ) آ : 34 .