بدست آوردن امكان اكسير بر حسب احوال كسانى كه به آنان ارزانى مىشود مختلف است و چه بسا كه اين استعداد بعنصر صالحى اعطا مىشود و او آن را به ديگرى مىبخشد و در نزد اين دومى بطور امانت ميماند و گاهى هم به شخص صالح اعطا مىشود و او نمىتواند آن را به ديگرى ببخشد ، پس بدست جز او نمىافتد . و از اين نظر عمل او جنبهء ساحرى دارد . پس آشكار شد كه امر كيميا بسبب تأثيرات نفوس و خوارق عادت روى ميدهد و آن يا بطريق معجزه و يا از راه كرامت و يا بشيوهء ساحرى است و به همين سبب سخنان كليهء حكما در اين باره معما گونه و لغز مانند است . هيچ - كس بحقيقت آن دست نمييابد مگر در اعماق دانش ساحرى فرو رود و بر تصرفات نفس در عالم طبيعت آگاه شود . و امور خرق عادت نامحصور است و هيچكس براى بدست آوردن آنها آهنگ نمىكند خدا به آنچه مىكنند محيط است . [ 1 ] و آنچه بيشتر كسان را به جستجوى اين صناعت و ممارست در آن واميدارد چنان كه ياد كرديم ناتوانى آنان از بدست آوردن راه طبيعى معاش و طلبيدن آن از طرقى است بجز راه ياد كرده همچون : كشاورزى و بازرگانى و صنعت . اين است كه مردم ناتوان ، جستن روزى را از اين گونه طرق بر خود دشوار ميشمرند و آهنگ آن مىكنند كه يكباره ثروتى بيكران از طرق غير طبيعى چون كيميا و جز آن بدست آورند . و بيشتر كسانى كه بدين منظور توجه ميكنند فقيران و بينوايانى شهرنشين‌اند و حتى اين خصوصيت دربارهء حكيمانى كه در موضوع امكان يا عدم امكان آن سخن گفته‌اند ، نيز صدق مىكند چنان كه ابن سينا بعدم امكان كيميا قائل بوده است . و مىدانيم كه وى از وزيران عاليمقام بوده و بالنتيجه در زمرهء توانگران بشمار ميرفته است ولى فارابى كه به امكان آن اعتقاد داشته از بينوايانى بشمار ميرفته است كه بكمترين وسائل معاش نيازمندند . و دربارهء نظريات كسانى كه بطرق كيميا شيفته مىباشند و در آن ممارست مىكنند اين امر ( فقر و بينوائى ) تهمت آشكارى است و شكى

--> [ 1 - ) ] وَ الله بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ 8 : 47 . س : 8 ( الانفال ) آ : 49