گفتار و كردار است و فزونى و نقصان مىيابد » و نيز گويد : « نماز و روزه از ايمان است » انجام دادن تكاليف رمضان از ايمان است و « شرم و حيا از ايمان است . » و مراد از همهء اينها ايمان كاملى است كه به خود آن و [ حصول ] ملكهء آن اشاره كرديم . و آن جنبهء فعلى يا عملى دارد . اما در تصديقى كه از نخستين مراتب ايمان بشمار ميرود اختلاف و تفاوتى وجود ندارد ، چه آنان كه اوايل اسماء را معتبر شمرند و آنها را [ بر تصديق حمل كنند از تفاوت منع شوند چنان كه ائمهء متكلمان گفته‌اند و آنان كه اواخر اسماء را معتبر شمرند [ 1 ] و آنها را حمل كنند ] بر اين ملكه‌اى كه ايمان كامل است تفاوت بر ايشان آشكار مىشود و اين در اتحاد حقيقت اولى كه تصديق است مايهء نكوهش نيست ، زيرا تصديق در همهء مراتب ايمان وجود دارد و كمترين [ 2 ] مرتبه‌اى است كه نام ايمان بر آن اطلاق مىشود و همين پايه است كه شخص را از وابستگى بكفر ، رهائى مىبخشد و تميز دهندهء ميان كافر و مؤمن [ 3 ] است و بنابر اين ايمان كمتر از اين مرتبه جزايى ندارد ، و آن به خودى خود حقيقت واحدى است كه در آن هيچگونه تفاوتى وجود ندارد ، بلكه چنان كه گفتيم تفاوت در كيفيتى است كه در سايهء اعمال پديد مىآيد و بنابر اين سزاست كه نيك اين نكته را دريابى . و بايد دانست كه شارع براى ما به توصيف همان ايمانى پرداخته كه در نخستين مرتبه قرار دارد و عبارت از تصديق مىباشد و امور مخصوصى تعيين كرده است كه ما را به تصديق قلبى و اعتقاد باطنى دربارهء آنها مكلف ساخته است ، در عين اين كه بايد به زبان هم به آنها اقرار و اعتراف داشته باشيم و امور مزبور عبارت از عقايدى است كه در دين مقرر شده است ، چنان كه هنگامى كه از پيامبر ( ص ) دربارهء ايمان سؤال شد فرمود : « ايمان اين است كه به خدا و فرشتگان و كتب و پيامبرانش و روز رستاخيز

--> [ 1 - ) ] قسمت داخل كروشه در چاپ پاريس نيست . [ 2 - ) ] و نخستين ( ن . ل ) [ 3 - ) ] و مسلمان ( ن : ل )