بيشترى نيازمند ميشويم . همچنين هر گاه ميراث داراى دو صورت باشد مانند اينكه بعضى از وارثان وراثت كسى را تصديق و برخى آن را انكار كنند . در اين هنگام بايد بر حسب هر دو صورت تصحيح گردد و مبلغ سهام در نظر گرفته شود و سپس تركه بر حسب نسبتهاى سهام ورثه از اصل ميراث تقسيم گردد و همهء اينها نياز به محاسبات دارد [ از اين رو اين باب فقه را جداگانه ياد مىكنند چونكه در آن مسائل فقه و حساب هر دو گرد آمده است ] [ 1 ] و در آن مسائل حساب غلبه دارد و آن را فن مستقلى قرار داده‌اند و مردم در اين فن كتب بسيار تأليف كرده‌اند كه مشهورترين آنها در مذهب مالكيان متأخر اندلس كتاب ابن ثابت و مختصر قاضى ابو القاسم حوفى [ 2 ] و آنگاه مختصر جعدى است و از متأخران افريقيه كتاب ابن المنمر [ 3 ] طرابلسى و امثال ايشان است . و اما شافعيان و حنفيان و حنبليان در اين باره تأليفات فراوان و آثار بزرگ دشوار دارند كه گواه بر زبردستى ايشان در فقه و حساب است و بويژه ابو المعالى ( رح ) [ 4 ] و امثال او از اهل مذاهب مزبور داراى تأليفات گرانبهائى هستند . و مبحث فرائض فن شريفى است ، زيرا جامع ميان معقول و منقول است و در امور وراثت هنگامى كه بهرهء ورثه نامعلوم است و كار بر تقسيم كنندگان دشوار ميگردد بوسيلهء اين فن از راههاى صحيح اطمينان بخش افراد بحقوق خويش نائل ميآيند . و عالمان در شهرهاى بزرگ [ 5 ] بدان توجه خاصى مبذول ميدارند . برخى از مصنفان بدان مىگرايند [ 6 ] كه در اين باره بيش از حد به حساب در نگرند و مسائلى فرضى مطرح كنند كه از راه فنون حساب مانند : جبر و مقابله ، گرفتن جذرها و امثال

--> [ 1 - ) ] در چاپهاى مصر و بيروت نيست ، ولى نسخهء « ينى جامع » با چاپ پاريس يكى است . [ 2 - ) ] خوفى ( ك ) و حوفى « ينى جامع » و صحيح حوفى است كه لقب ابو القاسم احمد بن محمد بن خلف الحوفى متولد اشبيليه و مؤلف رساله‌اى در فرايض است وى بسال 588 ه - ( 1192 م ) درگذشت ، ( حاشيهء دسلان ج 3 ص 23 ) [ 3 - ) ] ابن النمر ( ك ) ولى صحيح صورت متن است . كه در « ينى جامع » نيز چنين است . [ 4 - ) ] منظور امام الحرمين است . [ 5 - ) ] و عالمان اعصار مختلف « ينى » . [ 6 - ) ] از « ينى » در چاپ بيروت احتياج پيدا مىكنند .