آنگاه ابن ابو زيد در كتاب خود موسوم به مختصر ( مدونة ) و ( مختلطة ) را خلاصه كرد و هم ابو سعيد برادعى از فقهاى قيروان آن را در كتاب خود موسوم به ( تهذيب ) تلخيص كرد و مورد اعتماد مشايخ افريقيه قرار گرفت و آن را فرا گرفتند و كتب ديگر را فرو گذاشتند . همچنين مردم اندلس كتاب ( عتبية ) را مورد اعتماد قرار دادند و ( واضحة ) و ديگر كتب را ترك گفتند و عالمان مذهب همچنان شرح و ايضاح و جمع‌آورى اين امهات را بر عهده داشتند . چنان كه مردم افريقيه مانند : ابن يونس و لخمى و ابن محرز و تونسى و ابن بشير و امثال ايشان آنچه خدا خواست بر مدونه شرح و تفسير نوشتند . و مردم اندلس از قبيل ابن رشد و امثال او نيز بر عتبيه شروح بسيار نگاشتند . و ابن ابو زيد كليهء مسائل و اختلافات و اقوالى را كه در امهات بود در كتاب ( النوادر ) گرد آورد و از اين رو كتاب مزبور بر همهء اقوال مذاهب مشتمل بود و كليهء امهات را در آن استخراج كرد . و ابن يونس در كتابيكه راجع به ( مدونه ) نوشته بود قسمت عمدهء مطالب كتاب « النوادر » را نقل كرد و در هر دو ناحيه ( افريقيه و اندلس ) تا انقراض دولتهاى قرطبه و قيروان مذهب مالكى همچون درياى بيكرانى توسعه يافت آنگاه مردم مغرب به دو كتاب مزبور متوسل شدند [ 1 ] [ و مذهب مالكى سه طريقهء متمايز گرديد : يكى مذهب ( قيروانيان ) كه بزرگ ايشان سحنون بود و

--> [ 1 - ) ] در چاپ پاريس قسمت داخل كروشه اضافه است و كاترمر از اينجا نسخ خطى C و D را كه در دسترس وى بوده و نيز مندرجات چاپهاى مصر و بيروت را بدينسان در حاشيه آورده است و با همهء اينها با چاپهاى مصر و بيروت اختلاف دارد : تا اينكه كتاب ابو عمرو بن حاجب تأليف شد كه در آن طرق اهل مذهب را در هر باب تلخيص كرده و اقوال ايشان را در هر مسئله آورده است و از اين رو كتاب وى بمنزلهء برنامه‌اى براى مذهب تلقى شده است . و طريقهء مالكيان از روزگار حارث بن مسكين و ابن ميسر « مبشر - ك » و ابن لهيب « و ابن لهيت - ك ابن لبيب « ينى جامع » و ابن رشيق و ابن عطاء الله « و ابن شاس باقى مانده بود و در اسكندريه در خاندان عوف و خاندان سند و ابن عطاء الله رواج داشت . ك » و نميدانم ابو عمرو بن حاجب اين اصول را از كه فرا گرفته است ، ولى وى اين كتاب را پس از انقراض دولت عبيديان « فاطميان » و از ميان رفتن فقه خاندان رسول و ظهور فقهاى سنت از قبيل شافعيان و مالكيان تأليف كرده بود و چون كتاب او در آخر سدهء هفتم به مغرب آمد بسيارى از طلبهء مغرب . . . بدان روى آوردند . انتهى ، ولى نسخهء خطى « ينى جامع » مطابق متن است .