پيشواى علما در اين عصر است . و اما مذهب مالك ( رح ) به ويژه در ميان مردم مغرب و اندلس شيوع يافته است هر چند در غير اين نواحى نيز يافت مىشود ، ولى مغربيان و مردم اندلس بجز عدهء قليلى از ديگرى تقليد نكردند ، زيرا غالبا آنان به حجاز سفر ميكردند و حجاز منتهاى سفر آنان بود و مدينه در آن روزگار مركز علم بشمار ميرفت و از آنجا چراغ علم بر عراق هم مىتابيد ، ولى عراق بر سر راه ايشان نبود و بفراگرفتن علم از عالمان مدينه اكتفا مىكردند و شيخ و پيشواى مردم مدينه در آن روزگار مالك و پيش از مالك ، استادانش بودند و پس از وى شاگرد او اين مقام را داشت از اين رو مردم مغرب و اندلس به وى رجوع كردند و جز وى از ديگر مراجعى كه طريقهء آنان به آن ديار نرسيده بود تقليد نكردند و گذشته از اين خوى باديه‌نشينى بر مردم مغرب و اندلس غالب بود و به تمدنى كه مردم عراق داشتند روى نمىآوردند و به مناسبت وجه مشترك باديه‌نشينى به اهالى حجاز متمايل‌تر بودند و به همين سبب مذهب مالكى در ميان ايشان همچنان تر و تازه باقى مانده و تنقيح و تهذيبى كه لازمهء تمدن است بدان راه نيافته است چنان كه در مذاهب ديگر اين گونه تغييرات روى داده است . و چون مذهب هر يك از ائمه در نزد پيروان آنان بمنزلهء دانش خاصى به شمار مىآمد و راهى به اجتهاد و قياس نداشتند از اين رو به تنظير [ 1 ] مسائل در الحاق و تفريق آنها هنگام اشتباه پس از استناد آنها به اصول مقرر در مذاهب پيشوايشان احتياج پيدا كردند ، و كليهء اينها نياز به ملكهء راسخى داشت كه بتوانند بدان بر اين گونه تنظير يا تفرقه و در عين حال تا حد امكان بر پيروى از مذهب پيشواى خودشان دست يابند و اين ملكه در اين روزگار عبارت از علم فقه است و كليهء مردم مغرب از امام مالك ( رض ) تقليد ميكنند . و شاگردان امام مالك در مصر و عراق پراكنده شده بودند چنان كه در عراق

--> [ 1 - ) ] مقارنهء مثل به مثل و شبيه بشبيه معادل : Comparison ( از المرجع ) .