آورده و به اجماع آن را بر كتاب بخارى ترجيح داده‌اند . [ ابن صلاح گويد : صحيح مسلم از اين رو بر كتاب بخارى برترى دارد كه از حشو و زوايد كتاب بخارى تهذيب شده است ] [ 1 ] و اخبار ناصحيحى را كه بر وفق شرط آن نبوده حذف كرده است . و بيشتر اين گونه اخبار در ترجمه‌ها آورده شده است . و امام مازرى از فقهاى مالكى شرحى بر صحيح مسلم نوشته و آن را به « المعلم بفوايد المسلم » ناميده است . اين شرح مشتمل بر زبده‌اى از دانش حديث و چندين قسمت از فصول فقه است . آنگاه قاضى عياض پس از مازرى آن را تكميل كرده و به « اكمال المعلم » ناميده است . و بدنبال آن دو ، محيى الدين نووى بشرح كامل دو كتاب مزبور پرداخته و نكات بسيارى بر آنها افزوده است و شرحى وافى و كامل بوجود آورده است ، و اما شرح كتب سنتهاى ديگر كه قسمت عمدهء مآخذ فقهاست بيشتر در كتب فقه آمده است جز قسمتهائى كه بدانش حديث اختصاص دارند كه عالمان شرحها و كتب بسيار دربارهء آنها نوشته و مسائلى از آنها را كه در دانشهاى حديث مورد نياز مىباشد بطور كامل شرح كرده‌اند از قبيل موضوعات و مسندهائى كه مشتمل بر احاديث متداول در سنت ميباشند . و بايد دانست كه مراتب احاديث در اين دوران همچون صحيح و حسن و ضعيف و معلول و جز اينها از هم باز شناخته شده و پيشوايان و كهبدان [ 2 ] حديث آنها را مرتب كرده و شناخته‌اند و اكنون طريقى براى تصحيح آنچه در گذشته صحيح تشخيص داده شده باقى نمانده است . و پيشوايان حديث در روزگارهاى پيشين احاديث را به طرق و زنجيره‌هاى آنها ميشناختند ، چنان كه اگر حديثى را بدون زنجيره و طريق خود آن روايت ميكردند در مييافتند كه بدان تغيير راه يافته است و نظير چنين امرى براى امام محمد بن اسماعيل بخارى روى داده است ، چه او هنگامى كه وارد بغداد شد محدثان در صدد آزمايش وى برآمدند و احاديثى را از وى سؤال كردند كه زنجيره‌هاى آنها را زير و رو كرده بودند ، بخارى گفت : من از

--> [ 1 - ) ] در چاپهاى مصر بيروت نيست . [ 2 - ) ] ناقدان .