كه پس از فراغت از كسب دانش نيز ملكهء آنان در دانشى كه دارند قاصر است و اگر ببحث و گفتگو يا مناظره يا تعليم بپردازند به خوبى از عهدهء آن بر نميآيند . و منشأ اين كوتاهى و قصور تنها بكيفيت تعليم و از دست رفتن سند آن باز ميگردد [ 1 ] و گر نه ميزان محفوظات آنان بيشتر و كاملتر از ديگران است . زيرا توجه خود را بدان بيشتر مبذول ميدارند و گمان ميكنند حفظ كردن يگانه مقصودى است كه بدان ملكهء علمى حاصل مىشود در صورتى كه چنين نيست . و از دلايلى كه بر اين امر در مغرب گواه مىباشد اين است كه مدت معين سكونت طالبان دانش در مدارس ايشان شانزده سال و در تونس پنج سال است و مدت اخير كمترين زمانى است كه طالب دانش در آن بمطلوب خويش يعنى حصول ملكهء علمى ميرسد يا از كسب دانش نوميد مىشود و در ازاى همين مدت در مغرب بخاطر دشوارى وسايل كسب دانش است و بويژه به علت كمى مهارت در تعليم و نبودن شيوه‌هاى نيك در آن است چنان كه ميتوان گفت يگانه سبب همين است . [ 2 ] و اما در مشرق ، سند تعليم همچنان در آن سرزمين پايدار است ، بلكه بازار دانش آن سامان رونق و رواج كامل دارد و درياهاى دانش بيكران در آنجا يافت مىشود و علت آن ادامه يافتن عمران و آبادانى فراوان و پيوستگى سند تعليم در اقطار است و هر چند شهرهاى بزرگى كه بمنزلهء معادن دانش بشمار ميرفتند مانند بغداد و بصره و كوفه ويران شده است ، ليكن خداى تعالى دانش را از آن شهرها بشهرهاى بزرگترى انتقال داده است و دانش شهرهاى مزبور هم اكنون به عراق عجم و از آن جمله خراسان و ما وراء النهر در خاور و سپس بقاهره و نواحى نزديك آن از مغرب انتقال يافته است . و در آن شهرها همچنان دانش فراوان است و عمران آنها ادامه دارد و سند

--> [ 1 - ) ] در اينجا ابن خلدون روش جديد تمرين و عمل را براى حصول ملكهء علم بر حفظ كردن و تقويت حافظه ترجيح ميدهد . [ 2 - ) ] و هم ابن خلدون به روش « متد » صحيح در تعليم مانند مربيان عصر حاضر اهميت ميدهد .