تعليم در آنها پايدار است . و بنابر اين مردم مشرق عموما در هنر آموزش دانش و بلكه در ديگر هنرها راسخ‌تر و محق‌تراند بحديكه بسيارى از جهانگردان مغرب كه در طلب دانش بمشرق ميروند گمان ميكنند بطور كلى عقول مردم مشرق از عقول اهالى مغرب كاملتر است و مىپندارند شرقيان بفطرت نخستين زيركتر و هوشمندتراند و نفوس ناطقهء ايشان طبيعة از نفوس ناطقهء مردم مغرب كاملتر است و معتقدند تفاوت ميان ما و ايشان در اختلاف حقيقت و ماهيت انسانيت است [ و اين نظريه را پيروى ميكنند و بدان شيفته ميباشند ] [ 1 ] . زيرا ميزان هوشمندى ايشان را در دانشها و هنرها مىبينند ، ولى حقيقت چنين نيست و ميان اقطار مشرق و مغرب تفاوت به اين اندازه كه تفاوت در يك حقيقت است وجود ندارد مگر اينكه بگوييم ميان ساكنان اقليم‌هاى منحرف ( غير معتدل ) مانند اقليم اول و هفتم با ديگر اقاليم تفاوت است ، زيرا چنان كه گذشت مزاجهاى ساكنان اقليمهاى مزبور منحرف است و نفوس آنان هم به همان نسبت تغيير ميپذيرد . و تنها چيزى كه شرقيان را بر مردم مغرب برترى داده عبارت از تأثيراتى است كه آثار حضارت در نفوس مىبخشد و چنان كه در فصول پيش ياد كرديم بر ميزان عقل انسان در صنايع مىافزايد . [ 2 ] و هم اكنون براى اثبات اين موضوع بشرح و تحقيق بيشترى ميپردازيم . علت اصلى اين تفاوتها اين است كه شهرنشينان در كليهء احوال و كيفيات معاش و مسكن و ساختمان و امور دينى و دنيوى ، آداب و قوانينى دارند و همچنين در ديگر اعمال و عادات و معاملات و كليهء كردارها و تصرفات خويش از آيين‌ها و مقررات خاصى پيروى ميكنند و چنان كه ايشان را در همهء اين امور آدابى است كه در جميع موارد معاشرت از خوب و بد بدانها پايبندند . چنان كه گوئى آداب و رسوم مزبور بمنزلهء فنونى

--> [ 1 - ) ] قسمت داخل كروشه در چاپ ( پ ) نيست . [ 2 - ) ] از « ينى » نسخه‌هاى ديگر مغشوش است .