صنايع بدون انديشه ممتنع است ، زيرا صنايع ثمره و تابع انديشه هستند . و ابن سينا با تكلف اين نظريه را رد كرده است چه او با عقيدهء مزبور مخالفت داشته و از آن نظريه پيروى كرده است كه انقطاع انواع و ويرانى عالم تكوين و آنگاه بازگشت آنها بار ديگر امكان دارد . انقطاع انواع و ويرانى عالم تكوين به علت مقتضيات فلكى و اوضاع شگفتى است كه به گمان او بندرت در طى قرون متمادى روى ميدهد و آن وقت مقتضيات مزبور چنان اقتضا مىكند كه خميرهء طينتى مناسب مزاج انسان با حرارت مناسبى آفريده شود و در نتيجه انسانى بوجود آيد . آنگاه تقدير براى او حيوانى پديد ميآورد كه براى تربيت و پرستارى آن انسان در او الهام آفريده مىشود تا وجود او بكمال رسد و از شير باز گرفته شود . و او ( ابن سينا ) در شرح اين موضوع بتفصيل در رسالهء خويش كه آن را به رسالهء حى بن يقظان [ 1 ] ناميده بحث كرده است ، ولى اين استدلال درست نيست و هر چند ما با او در موضوع انقطاع انواع موافقيم ، ولى موافقت ما از طريقى نيست كه وى بدان استدلال كرده است چه دليل او مبتنى بر استناد افعال به علت موجبه است ، در صورتى كه دليل اعتقاد به فاعل مختار نظر او را رد مىكند و بنابر اعتقاد به فاعل مختار واسطه‌اى ميان افعال و قدرت قديم نمىباشد و نيازى به اين تكلف نيست . آنگاه اگر از لحاظ جدل تسليم نظريهء او شويم غايت آنچه بر آن مترتب مىشود اطراد وجود اين شخص بخلق الهام است براى تربيت آن در حيوان بىزبان ، در صورتى كه بايد پرسيد چه ضرورتى چنين امرى را ايجاب مىكند ؟ و هنگامى كه الهام در حيوانات بىزبان آفريده شود چه مانعى وجود دارد كه اين كيفيت در خود آن نوزاد آفريده شود چنان كه ما در آغاز بحث بيان داشتيم و آفريدن الهام در موجودى براى مصالح خود او بقبول نزديكتر است كه در موجود ديگرى براى مصالح غير آفريده شود ، پس هر دو عقيده به علت آنچه ثابت كردم گواه بر خودشان

--> [ 1 - ) ] اين رساله ذيل كتاب « زندهء بيدار » نشريهء شمارهء هشت بنگاه ترجمه و نشر كتاب طبع شده است .