بگذرى به چغانيان مىرسى ، از ترمذ تا نخشب . كميذ و راشت نزديك بلاد ترك خرلخى است و از طرف آنهاست كه آب بديشان مىرسد . اما آنچه در آن سوى رودخانه است كشورهايى است وسيع از آن جمله سمرقند و فرغانه و چاچ و اسبيجاب و دار الملك بخارا . اما شهرهاى كوچك بسيار است مانند كش و نسف و كور سغد و ايلاق و خجند و فرب . بر دو كرانهء رودخانهء جيحون - آنجا كه به سوى آمل سرازير مىشود - بلاد خوارزم است و آن نزديك است به بلاد ترك از سوى غرب . از خوارزم به طرف بلغار ، منتهى به خزر و روم مىشود و از آن سوى باب الابواب ، در شرق خوارزم ، ترك و ما وراء النهر ، و در جنوب ايشان مرو الروذ است و ابيورد و نسا . در مغرب ايشان درياست ، و در شمال ايشان سرزمين ترك است . منزه باد آن كه شمارهء تمام اين مردم را مىداند و سرزمينهايى براى نشيمن و قرارگاه ايشان مقدر كرده و ميان عقايد و مذاهب و خواستها و همتها و زبانها و رفتارها و طرز زندگيهاشان اختلاف به وجود آورده است و ايشان همه در ديدگاه اوىاند و در قبضه و زير قدرت او . هيچ چيز ايشان بر او پنهان نيست و هيچ چيزشان از او غايب نمىماند . از بعضى خشنود است و از بعضى ناخشنود ، بعضى نزديك به دو هستند و بعضى دور از او . با اين همه ، نه آن كه از او خشنود است و نزديك بدوست ، از عقوبت و سطوت او در زينهار است و نه آن راندهء مورد خشم ، از بخشايش و رحمت او نااميد . چگونه انديشه‌ها و خردها از تدبير شگفت و تقدير بديع او و آفرينش استوار وى و بهرهء بخشى فاضل او ، سرگردان نشود . او متكفل روزى ايشان است و شمارهء ايشان بر او پوشيده نيست ، گروهى را فتنهء گروهى ديگر قرار داد تا سپاسگزارى و شكيبايى ايشان را ، در تندرستى و گرفتارى و تنگدستى و توانگرى و توانايى و ناتوانى و دانايى و نادانى آزمون كند ، همچون دليلى بر آفرينش و يگانگى او و به عنوان دعوت به شناخت پروردگارى او . ستايش او را باد كه شايسته و بىنياز است و چه كسى شايسته‌تر است ، براى ستايش او ، از كسى كه او را خواند و او را اجابت كرد و او را هدايت كرد و او را سرمايهء هدايت ساخت . بار خدايا توفيق به ما الهام فرماى تا به خشنودى تو دسترس يابيم و حق تو را بگزاريم ، در گسترش سپاس تو و پرداختن به لوازم فريضه‌هاى تو . و بركت خويش را به ما بشناسان از طريق بخشيدن نيرو و نشاط فراوان در فرمانبردارى و پرستش تو . ما را با بدگزينى و افزونى افراطهاى ما ، روياروى مكن و نيز با آنان كه در راه دين تو با ايشان به ستيزه برخاستيم ، اى بخشنده‌ترين بخشندگان . براى خوانندهء اهل خرد و دين در اين فصلها چه مايه پند و آگاهى است و خداى تعالى فرموده است : « و خوردنيهاى آن مقرر كرد كه براى پرسش كنندگان چهار روز كامل