است » ( 41 : 9 ) و مىگويد : « گردش كنيد در جهان و بنگريد كه آفرينش را چگونه پديد كرد » ( 29 : 19 ) و مىگويد : « اوست كه زمين را براى شما رام كرد تا در اطراف آن راه برويد و از روزى او بخوريد » ( 67 : 14 ) و مىگويد : « آيا در زمين گردش نمىكنند تا براى ايشان دلهايى باشد كه خرد ورزد و يا گوشهايى كه بدان بشنوند » ( 22 : 46 ) . در يادكرد مسجدها و بقعه‌هاى فاضله و ثغرها مكه : در اخبار مسلمانان آمده است كه نخستين چيزى كه خداوند در زمين آفريد ، جايگاه كعبه بود و سپس زمين را از زير آن گسترش داد ، از اين روى كعبه ناف زمين است و ميانهء جهان و ام القرى . اول آن كعبه است و بكّه پيرامون آن و در پيرامون بكه ، مكه است و پيرامون مكه حرم است و پيرامون حرم دنياست . گويند هنگامى كه آدم به زمين فرود آمد ، بر نعمتهاى از دست رفتهء بهشت اندوهگين بود . خداوند براى تسلىّ خاطر او يكى از خيمه‌هاى بهشت را ، كه مرواريدى ميان تهى بود ، آورده در محل امروز مكه نهاد و او با فرشتگان بر پيرامون آن طواف مىكرد . گويند زمانى كه غرق فرا رسيد آن خيمه به آسمان برده شد . وهب بر آن است كه نخستين كسى كه كعبه را از گل و سنگ بنا كرد شيث بن آدم بود و به روزگار ابراهيم ، خداوند او را فرمان داد تا خانه را بسازد و « سكينه » را نزد او فرستاد و آن در شكل و هيئت ابرى بود كه چهرهء آدمى و زبان و دو چشم داشت و سخن مىگفت . بالاى جايگاه كعبه ايستاد و گفت : « اى ابراهيم ! به اندازهء سايهء من بگير . » و ابراهيم خانه را به اندازهء همان سايه ساخت ، چنان كه خداى عز و جل فرموده است : « و آنگاه كه ابراهيم پايه‌هاى اين خانه را با اسماعيل ، بالا مىبرد ، پروردگارا از ما بپذير كه تو شنوا و دانايى » ( 2 : 126 ) . گويند هيچ امتى در زمين نيست مگر آنكه اين خانه را بزرگ مىدارد و به قدمت و فضل آن معترف است و نيز به اينكه ساختهء دست ابراهيم خليل است ، حتى يهود و نصارى و مجوس . گويند زمزم به مناسبت « زمزمهء » مجوس بر آن ، « زمزم » ناميده شده است و در اين باره بيتى مىخوانند : و ايرانيان بر چاه زمزم ، زمزمه كردند / و اين از روزگار پيشين آن بود [ 1 ] .

--> [ 1 ] اصل بيت چنين است : زمزمت الفرس على زمزم * ذلك من سالفها الاقدم . و مسعودى گويد : و در اين باره به سخن بعضى از عرب در روزگار جاهليت استشهاد شده است ، رك : التنبيه و الاشراف ، مسعودى ، چاپ قاهره 1938 ، ص 95 .