شيوهء تفكر مؤلف در قرنى كه مؤلف ما مىزيسته ، هنوز عده‌اى از كسانى كه با اسلام مخالفت مىورزيده‌اند در ميان جامعهء اسلامى حضور داشته‌اند ، گاه آشكار و زمانى زير پوششهاى مختلف ، انتقادهاى خود را عرضه مىداشته‌اند و اين قرن و قرن قبل از آن كه قرن آزادى انديشه و رشد مجادلات مذهبى است ، يكى از بهترين ادوار تاريخ تمدن اسلامى است و اگر آدام‌متز آن را رنسانس اسلامى ( ssancedesIslamds ) خوانده است هيچ دور از حقيقت نبايد شمرده شود . در اين دوره است كه ميراث فرهنگى اقوام مختلف از ايرانى و يونانى و هندى و عرب با اديان زردشتى و مانوى و مسيحى و يهودى در طيفى از مسائل مرتبط با قرآن و حديث و انديشه‌هاى عرفانى و دانشهاى گوناگون به هم آميخته و در پرتو اين نهضت عظيم ، مجالى براى آزادى انديشه پديدار آمده است . اگر خودكامگى فكرى اشاعره - كه در نيمهء اول قرن پنجم به عنوان پايگاه ايدئولوژيك اقوام ترك نژاد سلجوقى هر لحظه خود را استوارتر مىكرده است - نبود ، شايد مسير تاريخ ايران از نوعى ديگر بود . متأسفانه در دوره‌هاى بعد و بعدتر پيدايش نوابغى از نوع جلال الدين رومى و ديگر عرفا - كه مدافعان بىچون و چراى تفكر اشعرى بودند - مجالى به آزادى انديشه نداد و هر چه از قرن چهارم دور تر مىشويم آزادى فكر و زمينه‌هاى اومانيستى كمرنگ‌تر و كمرنگ‌تر مىشود . بگذريم ، عصرى كه مؤلف ما در آن مىزيسته ، يكى از پرجدال‌ترين اعصار تمدن اسلامى است و طبعا در برابر مخالفتهايى كه با اسلام عرضه مىشده است روشنفكران مسلمان به ناگزير كمر به دفاع از عقايد خويش مىبسته‌اند . مجموعهء دفاعهايى كه در تاريخ از اسلام شده است ، يكى از نكاتى است كه به لحاظ تاريخى هنوز مورد مطالعهء