زمينى است كه حشر مردم بر آن خواهد بود . بعضى ديگر گفته‌اند مقصود از تبديل زمين دگرگونى صفات آن و هيئت آن است از قبيل روانه گشتن كوهها و در زمين پنهان شدن آبها و از ميان رفتن درختان . كلبى از ابو صالح از ابن عباس ( رض ) روايت كرده است كه گفت : مانند اين است كه آدمى را گويند تبديل شده‌اى و منظور از آن تبديل شدن جامه‌هاى اوست ، و استدلال كرد به سخن عباس بن عبد المطلب : آنگاه كه مجلس انصار آكنده از مردم است / و « غفار » و « اسلم » آن را ترك گويند / پس مردم ، ديگر آن مردم كه من به ياد دارم و مىشناسم نيستند . / و نه سراى آن سراى است كه من مىشناختم . گروهى گفته‌اند زمين تبديل شود و سپس از ميان برداشته گردد به دليل آنكه خداى از فناى آن سخن گفته است . و اينها همه رواست زيرا كه ما اقرار آورديم بدانكه خداى تعالى آن را از عدم ايجاد كرده است ، بىهيچ سابقه‌اى ، پس لازم آمد كه روا داريم كه خداى آن را ، دوباره ، همچنان كه آغاز كرده است ، بازگرداند . و خداى داناتر است . در ياد كرد درنورديده شدن آسمان گروهى گفته‌اند مقصود از نورديده شدن آسمان تغيير خورشيد و ماه و ستارگان و هيئت آن است ولى آسمان باقى خواهد بود و همچنين زمين . و استدلال كرده‌اند به سخن خداى تعالى دربارهء بقاى بهشت و دوزخ . « تا مىبود آسمان و زمين » ( 11 : 8 - 107 ) گفته‌اند كه اعتقاد به بقاى بهشت و دوزخ ، نقض در امر دين نيست ، زيرا ما به بقاى عرش و كرسى و لوح و قلم و بهشت و دوزخ و ارواح و اعمال نيك ، معتقديم . امّا آنان كه مخالف عقيدهء مايند ، ملزم خواهند بود كه معتقد شوند كه ارواح چون فانى شوند و بازگردانده شوند ، جز آن باشند كه بوده‌اند ، زيرا اگر همان باشند كه بوده‌اند در آن صورت فانى نشده‌اند و اگر فانى شده باشند و ديگر باز بازگردانده شده باشند پاداش و كيفر بر غير استحقاق به ارواحى داده شده است كه قبلا نبوده‌اند [ تا گناهى كرده باشند ] [ 1 ] همچنين پيكرها ، ممكن است از همان خاكى كه از آن ساخته شده‌اند باز گردانده شوند و در بهشت و دوزخ باقى بمانند جاودان و سرمدى . و گروهى برآنند كه آسمان جسم نيست و معناى درنورديده شدن آن چيزى نيست جز آنچه گفتيم . و ديگرانى گفته‌اند آسمان جسمى است و درنورديده مىشود همان گونه كه نوشته‌اى را درمىنوردند ، به دليل ظاهر سخن خداى

--> [ 1 ] افزودهء مترجم است .