در ياد كرد موقف مسلمانان رواى كرده‌اند كه حشر مردمان به سوى بيت المقدس خواهد بود . و روايت كرده‌اند كه پيامبر ( ص ) گفته است : بيت المقدس محل حشر و نشر است و بسيارى از يهود نيز چنين مىگويند . و از كعب روايت شده است كه گفت : « خداى تعالى به زمين درنگريست ، پس گفت : بر پاره‌اى از تو گام خواهم نهاد و آنگاه كوهها بر يك ديگر پيشى گرفتند و صخره به جنبش درآمد . و خداى تعالى ، اين را از او پذيرفت و گفت : اين است مقام من و جايگاه حشر آفريدگان من و اين است بهشت من و اين است دوزخ من و اين است جايگاه ترازوى من ( ميزان ) و منم داور روز رستاخيز . » [ 1 ] و بعضى گفته‌اند پس خداى صخره را به مرجانى كه به اندازهء زمين است بدل كند و بر آن خلق را محاسبه كند . از كسانى شنيدم كه مىگفتند اين گونه احاديث ، از سخنانى است كه اهل شام برساخته‌اند . خداى خلق را ، هر جا كه بخواهد ، برمىانگيزد . در ياد كرد تبديل زمين خداى تعالى گويد : « آن روز كه بدل كنند زمين را جز از اين زمين و آسمانها را و بيرون آيند براى آن خداى كه يكى است شكنندهء بندگان » ( 14 : 48 ) يعنى آشكار شوند . گروهى گفته‌اند : تبديل زمين به معنى آن است كه خداى اين زمين را برمىدارد و زمينى ديگر را مىگسترد همان گونه كه در خبر آمده است كه زمينى ناكشته همچون اديم عكاظى [ 2 ] گسترده مىشود كه هيچ خون حرامى بر آن ريخته نشده باشد و كس بر آن مرتكب خطايى نشده باشد . گويند زمينى گسترده خواهد شد از سيم همچون ملّه [ 3 ] كه مردم از زير گامهاى خويش ، روزى خورند . و روايت كرده‌اند كه عايشه ( رض ) از پيامبر ( ص ) دربارهء اين آيه پرسيد و گفت كه مردم ، آنگاه ، در كجا خواهند بود ؟ پيامبر گفت : « بر روى پل دوزخ . » و روايت شده است كه گفت : « مهمانان خدايند ، او را به ناتوانى نسبت مكنيد . » و از عكرمه روايت شده است كه گفت : اين زمين درهم‌نورديده خواهد شد و در كنار آن

--> [ 1 ] گويا متن افتادگى دارد . [ 2 ] عكاظ يكى از بازارهاى معروف عرب جاهلى است و اديم عكاظى مشهور بوده است . رك : معجم البلدان ، ج 1 ، ص 142 . [ 3 ] ملّه : خاكستر گرم . و براى تفصيل موضوع رجوع شود به تفسير ابو الفتوح ، ج 6 ، ص 143 .