است ، همه گويند : « ما خدا راييم و ما وا سوى او واگردندگانيم » ( 2 : 156 ) ، او را به نزد مادرش « هاويه [ 1 ] » برده‌اند . چه بد مادرى و چه بد فرزندى ! و ابن عيينه از عمرو بن دينار از عبيد بن عمير روايت كرد كه گفت : مردگان اخبار را دنبال مىكنند چون مرده‌اى نزد ايشان برند ، به دو گويند : فلان مرد چه كرد و فلان زن چه كرد ؟ و او مىگويد : آيا نزد شما نيامده است ؟ پس گويند : « ما خدا راييم و ما وا سوى او واگردندگانيم » ، او را به راهى جز راه ما برده‌اند . و در روايت عبد الله بن عمر آمده است كه ارواح را به فاصلهء يك روز راه پذيرا مىشوند و هيچ يك از ايشان آن ديگرى را هرگز نمىبيند . و روايت كرده‌اند كه در روزهاى دوشنبه و پنجشنبه اعمال را بر خداى عرضه مىدارند و روز جمعه بر نزديكان و خويشان ، پس تقوى خدا پيشه كنيد و با مردگانتان بدرفتارى مكنيد . و زيد بن اسلم از ابو هريره روايت كرده است كه با دوستى از سر گورى مىگذشتند . ابو هريره به دو گفت : « سلام كن » . آن مرد گفت : « بر گورى سلام كنم ؟ » ابو هريره گفت : « اگر در دنيا روزى تو را ديده باشد ، اينك تو را مىشناسد . » و روايت كرده است كه فرزند مؤمن ، در گور ، مادام كه گورش را به گل نگرفته‌اند ، صداى اذان را مىشنود . و پيامبر ( ص ) بر گورستان بقيع برگذشت و گفت : « سلام بر شما ، مردمى از سرزمين قومى مؤمن . و ما نيز ان شاء الله به شما خواهيم پيوست . » و چون عثمان بن مظعون را - كه نخستين كس از مهاجرين بود و در مدينه درگذشت - به خاك سپردند ، پيامبر ( ص ) گفت : « بيرون شدى از اين جهان ، بىآنكه چيزى از آن با خويش داشته باشى . » و كسى را كه نمىفهمد روا نيست مخاطب قرار دادن . و چون بيمارى مرگ پيامبر فراز رسيد ، شبانه ، با ابو مويهبه ، بيرون آمد و در ميان گورستان ايستاد و گفت : « مبارك باد بر شما آنچه در آنيد ، از آنچه مردم درآنند . فتنه‌ها ، همچون پاره‌هاى شب تاريك ، روىآور شده‌اند . » و در روايت مجاهد از ابن عباس ( رض ) آمده است در آيهء « و مپنداريد آنها را كه بكشتند در راه خداى كه ايشان مردگان‌اند بلكه ايشان زندگان‌اند نزد خداى ايشان ، روزى مىدهند ايشان را » ( 3 : 169 ) تا آخر آيه گفت : « ارواح شهيدان بر كنار بارق كه رودخانه‌اى است بر در بهشت جاى دارند [ 2 ] و از ميوه‌هاى آن مىخورند و از آب آن مىآشامند و از بويهاى خوش آن استنشاق مىكنند و با اين همه در بهشت نيستند . » همهء اين اخبار و آنچه بدينها ماند ، نزد كسى است كه بر آن است بهشت امروز هنوز ، آفريده نشده است و جز در آينده موجود نخواهد شد . و كسانى هستند كه معتقدند رواست خداوند ، بجز بهشت موعود ، از براى ارواح بهشتى ايجاد كند تا در

--> [ 1 ] اين برداشت ، بنابر يكى از تفاسير « فَأُمُّهُ هاوِيَةٌ » 101 : 9 ( 101 : 9 ) است ، كه در آن ام به معنى مادر است . [ 2 ] مراجعه شود به ، معجم البلدان ، ج 1 ، ص 320 ، ذيل بارق .