گردش مىكند ، بيم آن داشتم كه تو گمان بدى برده باشى و هلاك شوى . » اين خبر دليل است بر اينكه رسيدن شيطان به انسان همانند رسيدن اعراض ، از قبيل سرما و گرما و جز آن است . اهل كتاب و قصه گويان را در اين داستان ، سخنان بسيار است و شگفت . و اينكه ابليس خويشتن را بر يك يك جنبندگان زمين عرضه داشت و آنها همه امتناع ورزيدند تا با مار سخن گفت . و گفت : من تو را در برابر آدميزادان پاس خواهم داشت و تو در زينهار منى اگر مرا به درون بهشت وارد كنى . پس مار ، ابليس را در دهان خويش ، در ميان دو دندان نيش خود ، نهاد . و مار از زيباترين جنبندگان و خازنان بهشت بود . و ابليس از دهان مار با آدم و حوّا سخن گفت . و گويند با آوازى حزين نوحه آغاز كرد تا آن دو فريفته شدند . ابن عباس گفته است : « هر كجا مار را ديديد بكشيد و ذمهء دشمن خداى را از او آزاد كنيد . » و خداى تعالى گويد : « گفتيم فرود آييد از آن بهشت ، همه » ( 2 : 38 ) تا آخر آيه . و آنچه خداى تعالى در قرآن حكايت كرده است بسنده است و ما را از حكايات ديگران بىنياز مىكند . و خداى تعالى گويد : « و نافرمانى كرد آدم خداى خويش را تا از راه راست بيفتاد ، پس برگزيد او را خداى او . پس تو به داد او را و راه نمود او را . » ( 20 : 121 ) . و دربارهء توبهء آدم و آنچه از كلمات پروردگار آموخت ، روايات بسيارى است كه من آنها را در كتاب المعانى ياد كرده‌ام . و بهترين آنها ، چيزى است كه از حسن رحمه الله ، روايت شده است كه گفت ، آن كلمات ، اين سخن خداى بود كه مىگويد : « پروردگارا ، ما بر نفس خويش ستم كرديم و اگر تو بر ما نبخشايى و رحمت نياورى از زيانكاران خواهيم بود . » ( 7 : 23 ) در ياد كرد گرفتن فرزندان از پشت آدم خداى تعالى گويد : « و ياد كن چون فرا گرفت خداى تو از فرزندان آدم از پشتهاى ايشان فرزندان ايشان را و گواه كرد ايشان را بر تنهاى ايشان گفت : نه منم خداى شما ؟ گفتند : آرى ، هستى . » ( 7 : 172 ) اهل نظر برآنند كه گرفتن اين پيمان از فرزندان آدم ، به هنگام بلوغ ايشان بود . و به گاه كمال خرد ايشان . پس بالغى نتوان يافت مگر آنكه اين گواهى در او آشكار است كه او آفريده‌اى محدث است و او را آفريدگارى است سزاوار پرستش ، چرا كه او را از عدم به وجود آورده است و ايجاد كرده است . اهل اخبار ، در اين باره رواياتى نقل مىكنند كه همه فرزندان آدم را از يك پشت