از بعضى ديگر روايت كرده است كه نه گام به گامهاى آدمى است . و از بعضى ديگر روايت كرده است كه آنها به همان اندازه‌اى هستند كه ديده مىشوند . عامهء منجمان برآنند كه خورشيد يكصد و شصت و شش به علاوهء ربع ثمن بار بزرگتر از زمين است . پس بنگر بدين اختلاف آشكار و تفاوت ظاهر . حال رواست كه صاحب خردى ، در حالى كه اصحاب او خود اختلافها دارند ، مسلمانان را بر سر اختلافى كه در اين باره دارند ، نكوهش كند ؟ دربارهء جرم خورشيد اختلاف كرده‌اند . از ارسطاطاليس حكايت شده است كه او عقيده داشته است جرم خورشيد از عنصر پنجم است و همچنين جرم فلك . و از افلاطن روايت شده است كه وى عقيده داشته است كه بيشتر جوهر خورشيد آتش است . و از رواقيان ، روايت شده است كه آنان بر آن بوده‌اند كه خورشيد جوهرى عقلانى است كه از دريا برمىآيد . و بعضى از ايشان را عقيده آن است كه جرم خورشيد همچون صخره نورانى [ 1 ] است . و بعضى از ايشان خورشيد را به مانند آبگينه‌اى ديده‌اند كه روشنايى از آتش مىپذيرد ، آتشى كه در فرازترين فراز جهان است و نور را به سوى ما مىفرستد . بنابر عقيدهء اينان خورشيد سه چيز است : يكى آنكه در فرازترين فراز جهان است و آتشين است و ديگرى آنكه همانند آيينه‌اى است و سه ديگر آن بازتابى كه روشنى آن به سوى ما منعكس مىكند . بعضى برآنند كه گوهر خورشيد خاكى است و متخلخل همچون ابرى آتش گرفته . اما مسلمانان برآنند كه خورشيد از نور آفريده شده است و بعضى از ايشان گويند از آتش آفريده شده است . و آتش و نور ، معنايى نزديك به هم دارند و خداى داناتر است . و در شكل خورشيد و ماه و ستارگان اختلاف كرده‌اند . از رواقيان حكايت شده است كه كروى است ، همان گونه كه جهان كروى است . و از بعضى ديگر روايت شده است كه شكل آنها به مانند سفينه‌اى است مقعّر پر از آتش . و گروهى از ايشان گفته‌اند كه ستارگان به منزلهء ميخهايى هستند كه در جوهر جليدى [ 2 ] و فصوص مركبّه كوفته شده باشند . و گروهى گفته‌اند اينها صفايحى نازك‌اند . و خداى داناتر است . و در جرم ماه اختلاف كرده‌اند . بعضى از ايشان حكايت كرده است كه جرم ماه ، ابرى است مستدير . و افلاطن گويد جوهرى آتشين كه در تركيب ماه هست ، جسمى است صلب و نورگير كه در آن سطحهاست و كوهها و درّه‌ها . استدلال وى به چيزهايى است كه در چهرهء ماه از آثار آن ديده مىشود . بيشتر منجمان را عقيده بر اين است كه

--> [ 1 ] اصل : كالخضرة ، اصلاح از الآراء الطبيعيه ، ص 134 . [ 2 ] جليد : هر چيز نيرومند ، يخ .