سه روز ، كيفر مىبيند ، برابر آنچه كرده است نه بيش و نه كم . و بعضى از ايشان برآنند كه بهشت و دوزخ در همين جهان است و در سرزمين هند . اين است عقيدهء ايشان كه سبك مغزيى آشكار و تخليطى شگرف در آن وجود دارد . در ياد كرد اختلاف مردمان در اين فصل گروهى از ايشان عقيده دارند كه دوزخ سرانجام روزى بايد فانى شود و به پايان رسد . و در اين باره رواياتى نقل كرده‌اند . از ابن مسعود ( رض ) روايت كرده‌اند كه گفت : زمانى خواهد رسيد كه درهاى دوزخ فرو بسته شود و كس در آنجاى نماند . و اين پس از آن خواهد بود كه اهل دوزخ ساليان سال در آن بمانند . و از شعبى روايت شده است كه از دو سراى آخرت ، دوزخ زودتر خراب خواهد شد . و از عمر - كه خداى از او خشنود باد و او از خداى - روايت شده است كه اگر اهل دوزخ به شمارهء انبوه ريگها ، در دوزخ بمانند باز اميد رهايى ايشان هست . و در اين باب به چيزهايى استدلال شده است از باب تعديل . و در جاودانگى بهشت اختلاف نكرده‌اند . و ديگرانى گفته‌اند كه بهشت و دوزخ هميشگىاند و جاودانه‌اند ، هرگز زايل و فانى نمىشوند . و استدلال ايشان بر اين است كه نعمتهاى الاهى را كرانه‌اى نيست ، پس نقمتهاى او را نيز پايانى نبايد باشد . و از اوزاعى روايت كرده‌اند كه وى رواياتى را كه گروه اول بدان استدلال كرده بودند ، ياد كرد و آنگاه گفت : مردم براى اهل دوزخ اميد خروج از آتش داشتند از طريق اين سخن خداى تعالى كه : « در آن دوزخ جاودانىاند چندان كه آسمان و زمين باقى است ، مگر آنكه خداى تو خواهد . » ( 11 : 108 ) و نيز اين سخن خداى كه : « درنگ كنندگان‌اند در وى ساليان سال . » ( 78 : 23 ) امّا چون سورهء مائده نازل شد و آن آخرين سوره‌اى است كه از قرآن نازل گرديد كه « مىخواهند كه بيرون آيند از آتش و نباشند بيرون آيندگان از آنجا و مر ايشان را بود عذاب بايسته . » ( 5 : 37 ) آنگاه دانستند كه دوزخ هرگز فانى نمىشود . حال اگر گفته شود كه بر حكيم عادل چگونه رواست ، كه به جرمى كه زمانى محدود دارد ، عقوبتى بىپايان دهد ، در پاسخ گفته شود كه : جزايى است برابر . همان گونه كه شخص دوزخى در اين جهان در مدت عمر خويش ، در كفر كوتاهى نكرد واجب است كه در عذاب او نيز كوتاهى نشود در تمام مدت عمرش در آخرت . ديگر اينكه ، چون نعمتهاى الاهى پايان‌ناپذير است ، پس بايد نقمتهاى او نيز پايان‌ناپذير باشد . و عرب در روزگار جاهليت به جزا عقيده داشته‌اند و هر كس از ايشان كه نظر به