روايت كرد از وكيع از اعمش از ابى ظبيان از ابن عباس ( رض ) كه گفت : نخستين چيزى كه خداى آفريد قلم بود . سپس به دو گفت : « بنويس ! » او گفت : « پروردگارا چه بنويسم ؟ » گفت : « قدر . » پس قلم جارى شد بدانچه هست از آنگاه باز تا روز رستاخيز . آنگاه گويد : سپس نون را آفريد ، و زمين را بر روى آن بگسترد . پس بخار آب برخاست و از درون آن آسمانها بشكافت . پس نون مضطرب شد و زمين لرزيد و با كوهها استوار گرديد و كوهها ، تا رستاخيز ، بر روى زمين منفجر خواهند شد . [ 1 ] و عبد الرحمن بن احمد مروزى ، در مرو ، ما را روايت كرد از سرّاج از محمد بن اسحق از قتيبة بن سعد از خالد بن عبد الله بن عطا از ابى الضحا [ ك ] از ابن عباس ( رض ) كه گفت : نخستين چيزى كه خداى تعالى بيافريد قلم بود ، پس به دو گفت : « بنويس آنچه تا روز رستاخيز خواهد بود . » سپس نون را بيافريد و زمين را بر روى آن بيفشرد . و خداى تعالى مىگويد : « نون و قلم و آنچه مىنويسند . » ( 68 : 1 ) و محمد بن سهل در اسوار [ 2 ] مرا روايت كرد از ابو بكر بن زيّان از عيسى بن حمّاد [ 3 ] از ليث بن سعد از ابو هانى از ابو عبد الرحمن الحبلى [ 4 ] از عبد الله بن عمر از رسول ( ص ) كه گفت : « نوشت خداى مقادير [ 5 ] هر چيز را ، پنجاه هزار سال پيش از آنكه آسمانها و زمين را بيافريند . » و روايات از ابن عباس ( رض ) مختلف است . از جمله از او روايت كرده‌اند كه « نخستين چيزى كه خداى آفريد قلم بود . » و سعيد بن جبير از او روايت كرد كه « نخستين چيزى كه خداى تعالى بيافريد عرش و كرسى بود . » و روايت كرد كه « نخستين چيزى كه خداى بيافريد نور و ظلمت بود . » و از حسن ، خلاف همهء اينها را روايت شده‌ايم كه گفت : « نخستين چيزى كه خداى آفريد عقل بود . » و از او روايت كرده‌اند كه « نخستين چيزى كه خداى آفريد ارواح بود . » و در روايت ابو الوليد از ابو عوانه از ابو بشر از مجاهد آمده است كه گفت : « آغاز آفرينش عرش بود و آب و هوا ، و زمين از آب آفريده شد . »

--> [ 1 ] متن : « و ان الجبال تنفجر على الارض الى يوم القيامة . » [ 2 ] شايد اسوان . [ 3 ] اصل : « حدثنا دعيه عيسى بن حمّاد . » [ 4 ] اصل : محلى و منظور : ابو عبد الرحمن الحبلى است از روات مصر . مراجعه شود به الجرح و التعديل رازى ، ج 2 ( 2 ) ، ص 197 . [ 5 ] متن : « كتب الله بقادر كل شىء » و در حاشيه نوشته شده است : « كذا فى الاصل . » اصل حديث چنين است : كتب الله مقادير الخلائق . . . الخ رجوع شود به كنز العمّال ، ج 1 ، ص / 108 .