نمىيابد و استحاله نيز در آنها راه ندارد و اين اجسام به عقل قابل ادراك‌اند و نه به حواس . و اين اجسام قابل تجزيه نيستند و معنى سخن او كه مىگويد اينها قابل تجزيه نيستند اين نيست كه اين اجسام بسيار خردند ، بلكه به اين معنى است كه انفعال و استحاله در آنها راه ندارد . و از انبادقليس [ 1 ] حكايت كرده است كه او به اسطقسات چهارگانه كه عبارتند از آب و آتش و هوا و خاك اعتقاد نداشته است و او معتقد بوده است كه دو مبدأ بيشتر وجود ندارد : « محبت » است و « غلبه » [ 2 ] ، يكى عامل ايجاد است و ديگرى عامل تفرقه . و از سقراط بن سفرنسقس [ 3 ] و افلاطون بن آرسطو [ ن ] [ 4 ] الاهى حكايت كرده است كه آن دو عقيده به سه مبدأ داشته‌اند كه عبارت است از الله و عنصر و صورت . مفسران برآنند كه منظور ايشان از الله همان « عقل عالم » است و منظور از عنصر ، « موضوع اول كون و فساد » است و معنى صورت جوهرى است كه در تخييلات تجسم ندارد . [ 5 ] و از ارسطاطاليس بن نيقوماخس [ 6 ] صاحب منطق حكايت كرده است كه او عقيده داشته مبادى عبارتند از : صورت و عنصر و عدم و اسطقسات چهارگانه و جسم پنجمى كه عبارت است از اثير [ 7 ] غير مستحيل . و از زينون بن مانساوس [ 8 ] حكايت كرده است كه عقيده داشته است مبادى عبارتند از الله تعالى كه علت فاعله است و عنصر كه منفعل است و اسطقسات چهارگانه [ 9 ] .

--> [ 1 ] اصل : اثمادقليس . [ 2 ] در باب نظريهء « محبت » و « غلبه » ، ابن سينا در شفا ، فصلى پرداخته و آن را ردّ كرده است ، مراجعه شود به : الشفا ، الطبيعيّات ، السماء و العالم ، چاپ قاهره ، ص 112 . [ 3 ] اصل : سقر نفس ، متن از الآراء . [ 4 ] صورت ارسطو [ ن ] از الآراء ، و [ ن ] افزودهء عبد الرحمن بدوى مصحح كتاب الآراء است . [ 5 ] اصل چنين است : ز عم المفسّرون ان معنى قولهم الله هو العقل العالم و معنى العنصر هو الموضوع الاول للكون و الفساد و معنى الصورة جوهر لا جسم فى التخيلات » و اينك عين عبارت الآراء را با همان نقطه‌گذارى عجيب و غريب مصحح كتاب ، استاد عبد الرحمن بدوى ، در اينجا مىآوريم : « و الله هو العقل و العنصر هو الموضوع الاول للكون و الفساد و الصورة جوهر ، لا جسم له ، فى التخييلات و الافكار المنسوبة الى الله عز و جل : و اما العلة الاولى فهو عقل هذا العالم . » الآراء ، ص 104 . [ 6 ] اصل : تئوماجس ، متن از الآراء ، ص 104 . [ 7 ] اصل : امر . صورت « اثير » را از الآراء اختيار كرديم . [ 8 ] اصل : دينوهرماوس ، اصلاح از الآراء . [ 9 ] عبارت الآراء با متن ما در اينجا قدرى متفاوت است : امّا زينون بن مانساوس . . فانه كان يرى ان المبادئ هى الله عز و جل ، و هو العلة الفاعلة و العنصر و هو المنفعل . و ان الاسطقسات اربعة .