هست ، چگونه هماهنگى و توافق ميان ايشان برقرار مىشد ؟ حال اگر بگويند [ فاعل ] چيزى است كه آن را بيرون از طبايع يا غير متولد از طبايع مىشناسند ، گفته خواهد شد كه طبايع خود ، بدين گونه متولد از آن چيز است و اكثر قدما برآنند كه افلاك از جنس طبايع نيستند . آيا مىتوان گفت كه حركت و سكون و صدا [ و سكوت [ 1 ] ] و ناتوانى و قدرت و علم و جهل و حب و بغض و رنج و شادى و خواستن و نخواستن و اضداد و شكلهايى جز اينها ، از طبايع‌اند يا اصلا چيزى نيستند زيرا اينها بيرون از انواع طبايع‌اند ؟ امّا استدلال اينان به استحاله ، امرى است كه خود بازگشتش به عاملى « محيل » [ 2 ] خواهد بود و گرنه رواست كه اگر چيزى به خودى خود بتواند استحاله شود ، هم به خودى خود بتواند متلاشى شود و اگر روا باشد كه به خودى خود متلاشى شود هم رواست كه خود به خود تركيب شود و از عدم به وجود آيد ، در حالى كه عدم بوده است و چون اين كار روا نيست ، آن امر نيز روا نيست . و از خداى خواهان توفيقيم . و از جمله دلايل حدوث عالم ، يكى اين است كه گوييم كار از دو بيرون نيست ، يا اين جهان از پيش بوده است و يا نبوده و به وجود آمده است . اگر بگوييم از قديم بوده است ، وجود حوادثى كه مقارن با آن است گواه است بر اينكه از قديم نبوده است ، بلكه نبوده است و بود شده است . حال اين امر خود از دو بيرون نيست : اين بودن جهان يا به خودى خود حاصل شده است يا چيزى آن را به وجود آورده است . اگر به خودى خود باشد محال است عدمى ، وجودى را تكوين بخشد به دليل ناتوانى كائن از تكوين مثل خويش . پس چگونه قادر بر تكوين ذات خويش خواهد بود ، با اينكه از پيش معدوم بوده است . مىماند وجه ديگر مسئله و آن اين است كه مكوّنى آن را تكوين بخشيده باشد . و از جمله دلايل بر حدوث عالم يكى اين است كه گوييم : بيرون از اين نيست يا اين جهان قديم است يا حادث يا قديم و حادث و يا نه قديم و نه حادث . پذيرفتن اينكه نه حادث است و نه قديم ، محال است . زيرا ما آن را مشاهده مىكنيم و نيز قول به اينكه هم قديم باشد و هم حادث نيز محال است ، زيرا اجتماع ضدّين خواهد بود ، مىماند قول به اينكه يا قديم باشد يا حادث و در اين مسئله دو سوى دعوى برابر است ، زيرا سخن

--> [ 1 ] به قرينهء مقال افزوده شد . [ 2 ] در حاشيه افزوده‌اند : كذا فى الاصل .