آنچه در پى اينهاست ، فصل به فصل و باب به باب تا رسيديم به آنچه هدف اصلى و مقصود بود . و پيوسته اهل فضل و تحصيل ، دانشمندان و بزرگان و پادشاهان ، از دير باز تا به امروز جوياى جاودانگى نام خويش بوده‌اند و هستند و در راه نگاهداشت رسم و آيين خويش ، كوشنده‌اند و همواره آزمند اينند كه پس از ايشان ميراثى به يادگار ماند كه ستايشى باشد به نيكى و حكمتى باشد رسا ، تا رغبتى در به دست آوردن فضل و به وجود آوردن گنجينه‌ها شود و هم از بهر آنكه سود و نيكى همگان را بحاصل آيد و صلاح و رشد پديدار آيد . اين است ميوهء بشريت و هدف آنچه خرد ، آرزو مىكند و جان بدان مىگرايد . چندان كه در ميان ايشان كسانى را مىبينيم كه كشورها را به بازوى خويش گشوده‌اند و در آنها داخل شده‌اند تا دليرى خويش را در يادها جاى دهند و يا دسته‌اى گنجينه‌هاى نفيس و ارجمند را به وجود آورده‌اند و دسته‌اى به دشوارى ، لطايف اندكياب را ، با روشنگرى و استنباط خود ايجاد كرده‌اند . گروهى مناره‌اى ساخته‌اند يا بنايى برافراشته‌اند يا آبى از زمين بدر آورده‌اند ، و هر كدام از اين كارها فراخور همّت آن كس و ميزان خواست اوست و هيچ كدام از ايشان تهى از خصلتى نبوده اگر چه فرزندانشان از آن بىبهره مانده‌اند . اين است كه فلان را - كه خداوند توانايى او را پايدار كند ! - وادار به پيروى از ايشان و رفتن راه آنان كرد ، چرا كه خداى تعالى طبعى بزرگوار نصيب او كرده است و همتى شريف و ژرفى و نيكىطلبى و صلاح‌جويى ، علاوه بر اميد ثواب و سرانجام نيك كه شايد خداوند بدين كار ، بينش‌طلبى را بصيرتى بخشد يا جويندهء هدايتى را رستگارى دهد و يا گمراهى را به راه آورد و سرگشته‌اى را بازگرداند . و من اين كتاب را « كتاب البدء و التاريخ » ( دفتر آفرينش و تاريخ ) نام نهادم و مشتمل بر بيست و دو فصل است و هر فصل داراى ابوابى است و يادآوريهايى ، از نوع مطالبى كه در آن فصل آمده است . فصل نخستين در تثبيت نظر و تهذيب جدل است و آن شامل گفتار دربارهء معنى دانش و نادانى است و سخن دربارهء كميّت دانشها و مراتب و اقسام هر كدام و سخن دربارهء عقل و معقول و سخن دربارهء حسّ و محسوس و سخن دربارهء درجه‌هاى دانستنيها و سخن دربارهء حدّ و دليل و علّت و معارضه و قياس و نظر و اجتهاد است و نيز سخن دربارهء فرق ميان دليل و علّت و سخن دربارهء حدود و سخن دربارهء اضداد و سخن دربارهء حدوث اعراض و سخن دربارهء اهل عناد و مبطلان نظر و سخن دربارهء مراتب نظر و حدود آن و سخن دربارهء نشانه‌هاى انقطاع . فصل دوم در اثبات آفريننده است و دربارهء توحيد آفريدگار و آن شامل بر دلايل