ميرزا محمد على ( معلم حبيب آبادى )
1941
مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار ( فارسى )
( كه در بهمن 1337 شمسى - رجب - شعبان 1378 قمرى در تهران چاپ شده ) در چندين صفحه بطور تفصيل نوشته ، و خلاصه آن چنين مىشود كه : وى بنام محمد حسين و اصلا از اهل فريدن اصفهان بوده ، و همانا در اين سال در اين ناحيه متولد شده و روزگار جوانى را برنج كسب فضل و دانش در همانجا گذرانيد ، آنگاه بار سفر بسته و با برادر خود ميرزا على محمد ( كه در 1343 بيايد ) رحل اقامت بتهران افكندند ، و هريك در مدرسهاى منزل گزيده و بهسختى با اندك سرمايهئى اسباب معاش را فراهم نموده و بكسب علوم مىكوشيدند ، تا آنكه در علم و فضل و حكمت و فلسفه و كلام و فقه و عرفان مقام استادى يافته و در سخنورى نيز بدرجهء اعلا رسيدند ، و ديرى نگذشت كه شهرتى پيدا كرده و ارباب ذوق دور ايشان را گرفتند . آنگاه برادر مهتر صفا صاحب اين عنوان در سالى كه حاجى ميرزا محمد رضاى مستشار الملك ( مؤتمن السلطنه ) وزير خراسان براى انجام بعضى از امور ديوانى بطهران آمد و برگشت در ركاب وى بمشهد مقدس رفت و هماره در سراى وى بسر مىبرد ، و بر خلاف آنچه بعضى نوشتهاند هيچگاه در مدرسه منزل نگرفت و مؤتمن السلطنه نهايت پذيرائى و احترام را از وى به عمل مىآورد و بااينحال مقام تقدس و تقواى صفا چنان بود كه هيچ در « ديوان » وى اشعارى در مدح او ديده نمىشود . و چون مؤتمن السلطنه در سنه 1309 وفات كرد و وزارت خراسان به فرزند ارشدش ميرزا على محمد مؤتمن السلطنه ( چنان كه در « ص ب » نوشته ) يا ميرزا محمد عليخان ( چنان كه در « ص و » فرموده ) قرار گرفت ، وى نيز چون پدر صفا را گرامى مىداشت و در حق او احسان فراوان بجا مىآورد ، چنان كه در سنه 1313 خانهاى براى وى در مشهد در كوچهء پشت مقبره ( يعنى پشت مقبرهء نادر شاه ) كه نزديك منزل خودش بود خريد ، و اثاث البيت زندگانى او را هرچه بايست فراهم كرد ، تا پس از چند سال مؤتمن السلطنهء ثانى از وزارت خراسان معزول و ناچار بتهران رهسپار شد ، و صفا را بپسر عم خويش ميرزا حسن خان ( معروف به آباخان ) سپرد . نوشتهاند كه وى در ايام اقامت بمشهد كمتر با مردم معاشرت داشت و هماره در خانهء خلوت پاى در دامن عزلت كشيده و بيرون نمىآمد ، و گاهى كه بيرون مىشد عبا را بسر