ميرزا محمد على ( معلم حبيب آبادى )
799
مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار ( فارسى )
و احاطت و خبرتى عظيم داشته ، و در شرح احوال رجال و علماء فريقين اطلاعاتى وافى و بصيرتى كافى بهم رسانيده ، و بااينهمه شعر هم به عربى و فارسى مىگفته . و شرح احوالش را خود نخست در : 1 - « رسالهئى » كه در احوال آباء و اجداد و احوال خودش تأليف كرده نوشته ، و سپس در 2 - « روضات الجنات : 127 » با اندك تغييرى ذكر شده ، و بعد از آن در چندين كتاب ديگر تا آنجا كه اين فقير اطلاع دارم بتفصيل يا اختصار نوشتهاند ، مانند : 3 - « المآثر و الآثار : 161 » و 4 - « تذكرة القبور : 63 » و 5 - « تاريخ اصفهان : 99 » و 6 - « أحسن الوديعه 1 : 126 » و 7 - « رجال اصفهان ( يا تذكرة القبور ، چاپ 2 ) : 96 » و 8 - « مصفى المقال : 89 » و 9 - كتاب « زندگانى آية اللّه چهارسوئى : 82 ببعد » و 10 - « ايضاح المكنون 1 : 856 در ذيل بر كشف الظنون » تأليف اسماعيل پاشا بغدادى و 11 - « الاعلام 6 : 273 » تأليف خير الدّين زركلى و 12 - . « هدية الاحباب . باب 3 : 173 » و 13 - « الكنى و الالقاب 2 : 98 » و 14 - « نقباء البشر 1 : 281 » و 15 - « المنجد فى الادب و العلوم » كه در آن مانند الاعلام و ايضاح ، اشتباهاتى در ترجمه او نمودهاند ، و 16 - مقدمه چاپ سيم « روضات : 7 » كه اشتباه « المنجد » و دفع آن را كاملا بيان نموده . و اين مآخذ بعضى مفصل و بعضى مختصر است كه تقريبا دوسه سطر نوشتهاند ، و غالبا بعضى منقول از بعضى ديگر است كه در قوت يك قول خواهد بود . ليكن ايراد نام همه در اينجا براى اين است كه اهميت مقام او معلوم شود و باز نموده آيد كه وى چطور مورد اعتناء مؤلفين شيعه و سنى قرار گرفته و غالبا احوال او را نوشتهاند . و بههرحال ، از مطالعه اين كتب چنين برآيد كه وى پس از گذشتن يك ساعت و چهل دقيقه بعد از زوال روز دوشنبه بيست و دويم ماه صفر المظفر اين سال - چنان كه خود در رساله مذكوره ( ص 4 ) فرموده - مطابق 27 حوت ماه برجى ، در خوانسار متولد شده . و در « روضات » در چاشت روز مذكور گفته ، و بههمينجهت تا سالها حتى اواخر عمرش وى را بخوانسارى مذكور و مكتوب مىنمودند ؛ چنان كه در « الكنى و الالقاب » وى را بعنوان : الخوانسارى ترجمه كرده . و سپس بتدريج در ألسنه و عرف مردم اصفهان به چهارسوئى كه محل سكونت او در آن شهر بود معروف شد ، و در عناوين كتابتى كه بعضى مىخواهند با اصطلاحات عوامى و عمومى فرق داشته باشد چهارسوقى نوشتند و گفتند ، چنان كه از پيش بدان اشاره نموديم .