سخن دربارهء خط سودان « 1 » سودانيان مانند نوبه « 2 » به « 3 » زغاوه « 4 » مراوه « 5 » استان « 6 » و بربر « 7 » و سائر زنجيان ، جز « سند » براى ارتباطى كه با هند دارند به زبان هندى مىنويسند و خط و كتابى از آنان بدست نيامده . جاحظ در كتاب البيان خود چنين آورده است ، كه زنجيان داراى خطابت و بلاغت در مذهب و لغت خود هستند ، و كسى كه آن را ديده و مشاهده كرده بود به من گفت ، وقتى كه كار بر آنان دشوار و دچار سختى شوند ، خطيب آنان بر زمينى كه برآمدگى داشته باشد مىنشيند و سر را به زير مىاندازد ، و خشم‌آلود بطور خفى سخن مىگويد ، حاضران آن را مىفهمند ، و نيز گفت : در خطابهء او مردم بوظيفهء خود متوجه مىشوند و به همان‌گونه عمل مىكنند ، و اللّه اعلم . يكى از جهانگردان به من گفت كه مردمان « بجه » خط و كتابى دارند ولى ما آن را بدست نياورديم ، و ديگرى كه مانند او جهانگرد بود اظهار مىداشت كه مردمان « نوبه » امور دينى خود را به خط سريانى و رومى و قبطى مىنويسند . اما مردمان حبشه « 8 » خطى دارند كه حروف آن بهم متصل و مانند حروف حمير است كه از چپ براست مىرود ، و هر اسم را با سه نقطه از هم جدا مىسازند ، و آن نقطه‌ها را به شكل مثلث ميان دو اسم مىگذارند ، اين است نمونهء آن حروف و نوشتن آن كه در كتابخانهء مأمون بوده و غير از خطشان است :

--> ( 1 ) سودان قطعهء بزرگى از افريقا و مركب از مملكت پهناوريست كه سياه‌پوستان در آنجا سكونت دارند و منقسم بسودان شرقى ، سودان وسطى و سودان غربى است . ( قاموس الاعلام تركى ذيل سودان ) . ( 2 ) نوبه مملكت پهناورى است كه در جنوب مصر و در دو طرف درهء نيل واقع است و در جنوب آن مروه و ساير ممالك سودان قرار دارد ( قاموس الاعلام تركى ) . ( 3 ) بجه يا بجا ، ميان صعيد مصر و حبشه و رود نيل و بحر احمر است و قبايل زيادى در آن سكونت دارند ( قاموس الاعلام تركى ذيل بجه ) . ( 4 ) زغاوه را مورخان عرب از ممالك سودان غزلى مىدانند ، ولى ابو منصور در كتاب خود آن را از طرف مشرق هم‌جوار نوبه دانسته است و ازاين‌رو بايد جزء سودان شرقى باشد ( قاموس الاعلام تركى ) . ( 5 ) مراوه يا مروه Meroe در طرف جنوب نوبه قرار دارد ( قاموس الاعلام تركى ) . ( 6 ) استان در فرهنگها و كتب جغرافى ديده نشد ، در سودان قطعه ايست بنام ( اوشانتى Ochonte ) كه در آفريقاى غربى واقع ، و در شمال آن سودان است ( قاموس الاعلام تركى ذيل اشانتى ، و لاروس بزرگ ) . ( 7 ) بربر نام قبايل بسيارى در كوهستان مغرب است كه اول آن برقه تا آخر مغرب و بحر محيط ( معجم البلدان ) . ( 8 ) حبشه يكى از ممالك آفريقاى شمالى است كه در جنوب غربى درياى احمر قرار دارد ( معجم البلدان ) .