تكرار شده و در - بودا - و نيز ساير تحقيقاتى كه داشته همين تكرار مشهود ، و مىتوان گفت كه اين كلمات در آغاز يادداشتهائى بوده كه به همان پيكره به صورت كتاب درآمده است . سوم : - در پايان مقالهء اول دارد : هذا آخر ما صنفناه من المقالة الاولى من كتاب الفهرست الى يوم السبت مستهل شعبان سنة سبع و سبعين و ثلاثمائة و در پايان مقالهء دوم نيز دارد : هذا آخر ما صنفناه من مقالة النحويين و اللغويين الى يوم السبت مستهل شعبان سنة سبع و سبعين و ثلاثمائة كه تمام شدن اين دو مقاله در يك روز از ماه و سال مىرساند كه اين كتاب در دست عدهء نويسندگانى بوده كه به كار تمام كردن و پاكنويسى اين كتاب مشغول ، و شايد خود ابن نديم هم نظارت بر آنها نداشته است . و براساس اين قرائن استحسانى ، ما وفات او را در 380 كه مقريزى نوشته يعنى سه سال پس از تأليف الفهرست صحيح‌تر مىدانيم . اما ترديد برخى از نويسندگان « 1 » در تاريخ تصنيف ، و وفات ابن نديم بمناسبت ذكر وفات مرزبانى در سال 378 ، « 2 » و وفات ابن جنى در سال 292 ، و وفات ابن نباته - نصر بن نباته - بعد از سال 400 قابل توجه و ترتيب اثر نيست ، زيرا از نسخهء چستربيتى معلوم شد كه اين قسمتها الحاقى بوده ، و از تراوشات قلم ابن نديم نيست « 3 » ، فلوگل نيز براى اشتباه دار - الروم ، بقسطنطنيه گمان كرده است كه ابن نديم در سال 377 راهب نجرانى را در قسطنطنيه ملاقات ، و سرگذشت مسافرتش را بچين شنيده است « 4 » و ازاين‌رو ، دربارهء زمان تأليف الفهرست - و تاريخ وفات ابن نديم دچار ترديد گرديده ، و در مقدمهء كه براى چاپ نوشته ، اين مطلب را تذكر داده است . و حال آنكه دار الروم همان محلهء نصرانيان بغداد بوده « 5 » و ابن نديم در كليساى آن محله بديدار راهب نجرانى رفته است « 6 » . سبك نگارش ابن نديم از مقدمهء كتاب الفهرست ، شيوه و سبك نگارش ابن نديم نمايان ، و معلوم مىدارد

--> ( 1 ) رجوع شود بمقدمه چاپ مصر 1348 ص ب . ( 2 ) در نسخهء چستربيتى - 384 - است كه در جاى خود اشاره شد . ( 3 ) رجوع شود بصفحات - 146 - 217 - 282 - اين كتاب . ( 4 ) رجوع شود بمقدمهء چاپ فلوگل ص 13 - 14 در كتابخانهء دانشگاه و غيره . ( 5 ) رجوع شود بصفحهء 337 اين كتاب . ( 6 ) رجوع شود بصفحهء 625 اين كتاب .