تا چه پايه اقتصاد در بيان مطلب ، و استعمال كلمه داشته است . سبك نوشتن او ، همان سبك سخن‌گوئى و محاورهء معمولى است ، و جملهء معترضه - كه گاهى بدرازا كشيده و خالى از تأثير در سلاست و روانى عبارت نيست ، در نوشتجاتش زياد ديده مىشود ، و شايد در مختصرنويسى و رعايت اقتصاد در جملات تعمد داشته ، تا بتواند يك كتابخانه را در يك كتاب كوچكى جاى دهد كه سهل التناول و قابل حمل و نقل ، و رفيق طريق باشد و اين كار را هم با بهترين صورتى انجام داده است . از شرحى كه در آخر مقاله چهارم آورده ، چنين فهميده مىشود كه كتاب خود را در دو جزو - يعنى دو جلد - ترتيب داده بود ، كه جزو اول چهار مقاله ، و جزو دوم ، بقيه كتاب بوده است « 1 » . تحقيقاتى كه به جائى نرسيد هدف ما در ترجمه ، سعى و كوشش در حل مشكلات ، و روشن داشتن مبهمات اين كتاب بود ، كه خوانندگان متن عربى را سرگشته و حيران مىداشت ، و ما هم تا جايى كه امكان داشت ، دراين‌باره فروگذارى نكرده‌ايم ، ولى متأسفانه پارهء مشكلات كه ذيلا اشاره مىشود به حال خود باقيمانده و كوشش و كنجكاوى ما براى حل آنها به جائى نرسيد . 1 - موضوع فرقه‌هائى كه ميان زمان عيسى عليه السلام ، و پيامبر ما محمد صلى اللّه - عليه و آله بوده و شماره اين فرقه‌ها - باستثناء مارونيه كه مكرر است - شصت فرقه بنامهاى عجيب و غريبى از كتاب قحطبى نقل شده ، و ما پس از جستجو در كتابهاى مربوطه ، جز چند فرقه كه شرح داديم سوابق باقيمانده را بدست نياورديم ، و مراجعه بدانشمندان اروپائى بويژه آقاى پروفسور بايارد دوج كه مشغول ترجمهء اين كتاب بانگليسى هستند ، جز يأس نتيجهء نداشت و پروفسور مومى اليه در بيستم ، مارس ، 1961 ، چنين نوشتند : « . . . اوقاتى كه در بيروت بودم ، روى مقالهء نهم كار كردم ، و نتوانستم سوابق بيش از هشت ، تا ده فرقه را بدست آورم به گمان من قسمتى از اين‌ها از نوع : گفته‌هاى گنوستيك Gnostic « 2 » است و فرقه مذهبى نبوده ، و اكنون هم از ميان رفته است . تنها كارى كه مىتوان كرد ، آنها را به همان‌گونه كه ابن نديم ذكر كرده است ، بياوريم . و

--> ( 1 ) رجوع كنيد بصفحهء 287 اين كتاب ( 2 ) - Nostik - Nostic طريقهء فيلسوفانه‌ايست كه در اوائل قرن عيسويت بوده و مىگفتند معرفت ، مايهء نجات است نه صرف ايمان - و نيز معانى ديگرى هم دارد . ( ر ك ، Chamber Dictionary )