شرح : يعنى در مقام علم تا خدا را منزّه از اوصاف و اطوار خلق نشناسى و او را برتر از حدود ماهيت ندانى و بالاتر از حدّ توصيف و تصوّر نپندارى به معرفت او نرسيده‌اى و در مقام عمل هرگاه از كليّهء خلق چشم بپوشى و جز خدا به هيچ كس توجه نكنى نه در عبادت نه در حاجت و همه عالم را در مقابل خدا از نظر بيندازى آنگاه خدا را واقعا شناخته‌اى . عظم الخالق فى أنفسهم فصغر مادونه فى أعينهم . آنكس كه خدا را شناخت از عظمت خدا هرچه غير خداست همه در نظرش كوچك و ناچيز است و در نتيجه منقطع از خلق شود تا به خالق راه يابد . كلمه 5 - قال أمير المؤمنين عليه السّلام : قلوب العباد الطّاهرة مواضع نظر اللّه سبحانه فمن طهّر قلبه نظر إليه « 1 » . ترجمه : دلهاى پاك بندگان خدا محل نظر و عنايت خداست پس هركس دل را پاك از هوا كرد خدا به او نظر افكند . شرح : يعنى عنايت خاص ازلى حق و توجه مخصوص حضرت احديت به دلهائى است كه پاك از هوا و منقطع از غير خدا باشد و بت‌هائى كه هواى نفس مىتراشد همه را بشكند و دل را پاك از توجه به عالم آفل باطل الذّات كند و خليل‌وار لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ « 2 » گويد . آن دل شايسته نظر خاص خداست و چنان كه حضرت عليه السّلام فرمود : كلّ ما شغلك عن اللّه فهو صنمك ، هرچه از خدا باز دارد تو را آن بت است و بت رجس و پليد است فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ « 3 » . پس دلهائى كه از صفات حيوانى و شيطانى منزّه و طاهر از لوث خودبينى شد و از هرچه غير رضاى اوست پاك گرديد و به

--> ( 1 ) . غرر و درر آمدى ، ط نجف ، ص 235 ، س 11 ، و ط صيدا ، ص 170 ، س 12 ؛ شرح آقا جمال ، ط 1 ، ج 4 ، ص 507 ، ش 6777 . عبارت كلمه در اين نسخ ياد شده و نسخه خطى غرر و درر چنان است كه در متن اختيار كرده‌ايم ، و لكن در چاپ نخست آمده است : « فمن طهّر قلبه نظر اللّه إليه » با اضافه كلمه « اللّه » دوباره در جمله اخير . قوله : « الشّريعة رياضة النّفس » غرر و درر آمدى ، شرح آقا جمال ، ط 1 ، ص 145 ، ش 543 . ( 2 ) . انعام / 77 ( 3 ) . حجّ / 30