كلّى شوق و عشق و انس و طاعت و محبتش خالص للّه و مختصّ به آن محبوب و معشوق مطلق شد چنان پاك دلها لايق نظر و توجه خداست و التفات و عنايت خاص حضرت احديّت . و خلاصه هردل كه از مقام تجليه و تخليه به مقام فنا در حق رسيد و در مقام تجليه شرع الهى را كه حضرت در كلمهء ديگر فرمود : الشّريعة رياضة النّفس امتثال كرد واجب را عمل كرد و حرام را ترك . و در مقام تخليه از صفات رذيلهء كبر و غرور و بخل و حسد و كينه و عجب و خودبينى منزّه گشت و در مقام تحليه متّصف به صفات ملكوتى و متخلّق به اخلاق اللّه گرديد و در مقام فناء ، افعال و اوصاف و ذوات ممكنات را در افعال و صفات و ذات حق فانى و هالك يافت و معنى كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ « 1 » را شهود كرد ، آن دل پاك از ما سوى اللّه و به مقام مشاهده خدا نائل گردد ؛ آرى لازمه نظر خدا به بنده عارف ، فناء و استغراق عارف در شهود خداست . رزقنا اللّه و ايّاكم . كلمهء 6 - قال أمير المؤمنين عليه السّلام : ما وحّده من كيّفه و لا حقيقته أصاب من مثّله و لا إيّاه عنى من شبّهه و لا صمده من أشار إليه و توهّمه . « 2 »

--> ( 1 ) . قصص / 89 ( 2 ) . نهج البلاغه ، اول خطبه 184 ، ط تبريز ، ص 158 . « و من خطبة له عليه السّلام فى التوحيد ، و تجمع هذه الخطبة من اصول العلم ما لا تجمعه خطبة » . قوله : « آنچه پيش تو . . . » اين بيت را شيخ بهايى در شرح حديث دوم كتاب اربعين آورده است و گفته است : « و ما احسن ما قال : آنچه پيش تو . . . » جناب استاد الهى به جاى فهم ، فكر آورده است ، و لكن چند نسخه مخطوط مصحّح اربعين مذكور « فهم » آمده است كه ما نيز همين را اختيار كرده‌ايم . و دو بيت بعد آن از خود استاد الهى روحي فداه است كه از قصيده‌اى غرّاء از ديوانش است ( كليات ديوان حكيم الهى قمشه‌اى ، ص 287 ) و لكن مصراع اول بيت دوم بدين صورت است : « مى نديدستش و نخواهد ديد . . . » قوله : « ما عرفناك . . . » بحار ، ط بيروت ، ج 8 ، ص 23 ، س 12 : « قال سيد العابدين و العارفين و الشاكرين صلّى اللّه عليه و آله : لا أحصى ثناء عليك أنت كما اثنيت على نفسك . و قال صلّى اللّه عليه و آله : ما عبدناك حق عبادتك ، و ما عرفناك حقّ معرفتك » . تبصره : مشهور در معنى « ما عرفناك حقّ معرفتك » ما را نافيه گرفته‌اند ، و كلمه حق را به نصب مىخوانند ، و وجه آن ظاهر است . و بسيار شايسته است كه ما را موصوله بگيرى ، و حق را مرفوع بخوانى كه خبر « ما »