قياس بود حكم چيزى كه عمر آن قرن‌ها و دورها « 1 » بود ، چون عناصر و افلاك و غيرهما ، ليكن از قلت تغير كه در زمان بسيار مىافتد محسوس نشود ، مگر بعد از انقضاى مدت نشأه اولى : إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ ( 82 / 1 ) وَ إِذَا الْكَواكِبُ انْتَثَرَتْ ( 82 / 2 ) ، الى قوله : عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ ( 82 / 5 ) . حقيقت - هر چيزى كه به حواس ظاهر نزديكتر بود تغيير و تبديل در آن ظاهرتر نمايد ، چون عرض به نسبت با جوهر و جواهر سفلى عالم كون و فساد به نسبت با علويات و علويات به نسبت با جواهر روحانى ، و اگر چه حركت و تبديل اظهر متأخر مسبوق است بر متقدم اخفى و مرتب بر آن به مثابت مركز متحرك ، كه هر كدام دايره‌اى كه از او دور تر افتد حركت مركز در او ظاهرتر بود : ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها ( 11 / 56 ) . رمز - حركت قلب انسانى در نفس مركز است كه : قلب المؤمن بين اصبعين من اصابع الرحمان يقلبها كيف يشاء . و حركت فلك اطلس كه جملهء حركات كمى و كيفى مفوض به دو است و دايرهء آخرين است دورى است ، اينجا : قلب المؤمن بين اصبعين من اصابع الرحمان و فى انفسكم و آنجا : الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى ( 20 / 5 ) . و به ضرورت كه حركت دورى تابع حركت مركز بود ، و اين بود حقيقت آنكه گويند حركت افلاك جهت تشويق نفوس است : وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ ( 14 / 33 ) . حقيقت - از ظهور وجود در عدم و عروض تعين و مراتب و شئون تعينات ، وجوه مراتب كمالات كه به نسبت با وجود ، بر وجه وحدت كلى ، باطن و مخفى بودند ، ظاهر گشتند ، و صور اسماء حسنى كه مسمااند به حضرت اسمائى ، كه نسبت آن مراتب و شئون است .

--> ( 1 ) - ج ، د ، ه : دهرها