تمثيل - چون آتش در سنگ و آهن ، و ميوه و درخت در دانه ، و آب در زمين ، و صفا در آهن ، علم و ايمان در نفوس « 1 » مركوزاند ، و اخراج آن را اسباب است ، آيينهء علم جز تذكر نيست : وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ ( 54 / 40 ) . حقيقت - آن‌چنان كه نفس ادراك كه معرفت است مقتضى عبادات « 2 » اضطرارى و رحمت عام است ، ادراك ادراك كه علم است مستلزم عبادات « 2 » اختيارى و سير و سلوك و رحمت خاص است : وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ( 51 / 56 ) . فايده - مظهر اين رحمت همچنان « 4 » مظهر رحمت عام است « 5 » كه : بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ ( 9 / 128 ) . حقيقت - مبدأ اين نوع از كثرت ، عبادت « 6 » و بعد عدمى است كه تعظيم امر نسبى است ، كه كثرت متحقق « 7 » نگردد الا بدين و اين نسبت به يقين ، كه مقام وحدت است و كشف حقيقى ، ساقط مىگردد : وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ ( 15 / 99 ) . حقيقت - و اصل كامل در وقت استغراق مقام معرفت اگر به علم پردازد ، كه از رهگذر حواس داخلى و خارجى حاصل مىشود ، محجوب گردد : لَنْ تَرانِي وَ لكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ ( 7 / 143 ) . فرع - چون متنزل « 8 » شود جهت ارشاد و تكميل به حسب مرتبهء كمال وصال به آيات نزول كند ، اعلى منزل او آيت كبرى بود و بيان وجدان آن جز به طريق اجمال ممكن نشود : فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى ( 53 / 10 ) . حقيقت - غايت علم اعنى ادراك ادراك عدم ادراك است ، چه مدرك حقيقى

--> ( 1 ) - ه : علم در عقل و ايمان در نفس ( 2 ) - ج ، د : عبادت ( 4 ) - ه : « كه » اضافه دارد . ( 5 ) - ه : « مظهر رحمت خاص است » اضافه دارد . ( 6 ) - ه : نوع عبادت از مقام كثرت ( 7 ) - الف : محقق ( 8 ) - ب : منزل