است - نه تقرير سخن‌هاى ديگران - از اين جهت آثار او داراى مزايائى است ، برخى از آثار قونوى وسيلهء فهم مطالب كتاب فصوص و كليد حلّ غوامض بهترين اثر شيخ اكبر - ابن عربى - است ، و بعضى از رسايل و كتب او نتيجه و خلاصهء افكار خود اوست ؛ مانند مفتاح الغيب كه از كتب درسى عرفان و حاوى عالىترين مسائل عرفانى است كه بر آن حمزه فنارى شرحى محققانه نوشته و آن را مصباح الانس نام نهاده است . قونوى را عادت اين بوده كه از تكرار مطالب و تفصيل مملّ خوددارى مىكرده ، لذا هر چه نوشته پر معنى و عميق و دقيق است ، در كتاب مفتاح الغيب مطالب مهم را مبسوطتر ذكر كرده است و كتابى به اين محكمى و استوارى و جامعى براى تدريس در عالم عرفان وجود ندارد ، از اين روى بزرگان پس از خواندن كتاب فصوص ابن عربى اين كتاب را تدريس مىكردند و در حقيقت كتاب نهايى در عرفان نظرى اين كتاب عظيم است - عظم الله قدر مؤلفه فى النشأتين العقلية و المثالية - . او مباحث عمدهء عرفان را بهتر از استاد تقرير كرده است و خود داراى افكار عميق است و قدرت تصرف معنوى در شاگرد داشته است . * * * در اينجا چند مطلب است كه براى خوانندگان عزيز و عرفان پژوهان

--> آن مطالب را جمع و در شرح اين كتاب - يعنى مفتاح الغيب - كه مجمل آراء و نظريات او - و بلكه نظريات استادش شيخ اكبر رضى الله عنه - مىباشد به كار برده است . پس اين كتاب در واقع با شرح مطالب مؤلف بوجود آمده و اين خود يكى از شگفتيهاى اين كار در دوران اسلامى ؛ و شگرد شگفت‌انگيز اين نابغهء اسلامى مىباشد . و با اينكه شروح مختلفى چه به فارسى و چه به عربى بر اين كتاب نوشته‌اند - چنان كه در پانويس مقدمهء فكوك تمام آنها را ذكر كرده‌ايم - ولى اين شرح در ميان تمام شروح مقبول افتاده و چون الماس مىدرخشد ، و اين به واسطهء همان شگردى است كه شارح محقق به كار برده است . و العلم عند الله .