11 / 2 سپس گويد : كلام ( الهى ) را مرتبهء پنجمى هم هست ، و آن اين كه چيزى زايد بر ذات متكلم نيست . اين سخن حضرت شيخ قدس سره بود . 12 / 2 گويم - البته خدا دانا است - : ظاهر آن دو ( يعنى قرآن و حديث ) چيزى است كه با قانون لغت از آن دو فهميده مىشود ، يعنى آن‌چه كه تعلق به اعمال قالب و بدن دارد ، مانند اقرار به ايمان . و باطن آن دو كه مقصود اصلى از آن دو است چيزى است كه تعلق به معاملات قلبى دارد . و مطّلع - كه پس از آن دو است - چيزى است كه تعلق به اسرار سرّى انسان و حقايق جمعى ؛ تا رمز تعيّن اول دارد . ولى از جهت تجلى احدى كه مخصوص اولياى كامل محمدى است ؛ اين همان چيزى است كه شيخ قدس سره بعد مطّلع ناميده است . 13 / 2 و اما تفسير هفت باطن : چون مخاطبات ربانى و تنزلات الهى « 1 » السنه و زبانهاى احوال مخاطبان نزد او - از آن جهت كه با حق متعال‌اند - و همچنين السنه و زبانهاى احوال او نزد خلق - از آن جهت كه با خلق است - و همين‌طور السنه و زبانهاى نسب و اضافات در بين - چنان كه در تفسير فاتحه بيان داشته - هستند ؛ تعيّن بطون آنها ( يعنى كتب ) به حسب تعيّن بطون آنان ( يعنى مخاطبان و خلق ) است و آن در اينان است ، چنان كه در شرح قصيدهء فرغانى آمده ، و براى مزيد بيان گفته مىشود : نفس از جهت نيروى عامله‌اش در ضبط امور دنيايى - كه كليات هشتگانه‌اش در بيان الهى آمده كه : زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِينَ وَ الْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ . يعنى : دوست داشتن خواستنىها از زنان و فرزندان و بسته‌هاى فراهم شده طلا و نقره و اسبان داغدار و رمه و كشت ، براى مردم آرايش يافته ، اين كالاى زندگى دنيا است و بازگشتگاه نيك پيش خدا است ( 14 - آل عمران ) - داراى بطن اوّلى است كه زبان آن : يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ ، يعنى : نمودارى از اين زندگى دنيا را مىدانند و اينان همانهايند كه از جهان ديگر بىخبراند ( 7 - روم ) و طلب صاحب آن بطن : ربنا آتنا فى الدنيا و ماله فى الاخرة من خلايق ، يعنى : پروردگارا ما را از اين دنيا

--> ( 1 ) - يعنى كتابهاى آسمانى كه حق متعال فرو فرستاده ، و اين كتب الهى السنه و زبانها و عباراتى هستند كه از حالات خلق - از جهت بودن‌شان با حق تعالى - خبر مىدهند .