از مهمترين كتابهاى آنان در عقايد كتاب « شرح الاصول الخمسه » تأليف قاضى عبد الجبار معتزلى و « رسائل العدل و التوحيد » تأليف گروهى از رهبران معتزله مانند : حسن بصرى و قاسم رسّى و عبد الجبّار بن احمد است . معتزله چنان بودند كه هرگاه با آيات قرآنى يا سنّت روايت‌شده‌اى مواجه مىشدند كه بر خلاف عقايدشان بود ، آن را تأويل مىكردند . بدين خاطر آنان از پيروان « مكتب تأويل » به شمار آمده‌اند . آنان در عين حال ، خدمات بزرگى نيز به اسلام ارائه كردند و در ابتداى دوره عباسى كه هجوم فكرى - فرهنگى شديدى بر ضد اسلام برپا شده بود به مقابله با آن پرداختند . برخى از خلفا مانند « مأمون و معتصم » به آنان گرويدند ، ولى اندكى بعد در دوره « متوكل » جريان امر به زيان ايشان دگرگون شد و احكام كفر و ضلال و تفسق يكى پس از ديگرى بر عليه آنان صادر گرديد ؛ درست همان‌گونه كه خود ايشان در دوره سيطره بر كاخها و درباريان عباسى ، با مخالفان خود مىكردند و هر كس نظر ايشان را نمىپذيرفت آزارش مىدادند ! شرح بيشتر را در تأليفات جديد و قديم درباره معتزله مىيابيد . « 1 » معتزله با اين اصول پنج‌گانه مشهورند : 1 - توحيد ، به معناى منزّه دانستن خداوند از صفات مخلوقين ، و عدم امكان رؤيت خدا با ديدگان به طور مطلق . 2 - عدل ، يعنى خداى سبحان به بندگانش ظلم نكرده و مخلوقاتش را به انجام گناه مجبور نمىكند . 3 - المنزلة بين المنزلتين ، يعنى كسى كه گناه كبيره انجام مىدهد نه مؤمن است و نه كافر بلكه فاسق است . 4 - وعد و وعيد ، يعنى بر خدا واجب است به وعده [ مژده بهشت ] و وعيد [ ترساندن از جهنم ] خود كه به مؤمنان و كافران داده وفا نمايد . 5 - امر به معروف و نهى از منكر ، يعنى مخالفت با حاكمان ظالم كه از ظلم خويش بازنايستند ، واجب است . « 2 »

--> ( 1 ) - زهدى حسن جار اللّه : « المعتزله » ، چاپ بيروت ، دار الاهلية للنشر و التوزيع ( 1974 م ) . ( 2 ) - قاسم رسّى : « رسائل العدل و التوحيد و نفى التشبيه عن اللّه الواحد الصّمد » ج 1 ص 105 .