است . « 1 » پايگاه « مكتب سلفى » يا مذهب اهل حديث در عصر ما ، جزيرة العرب [ منطقه نجد ] مىباشد . گروههاى اندكى از آنان نيز در عراق و شام و مصر يافت مىشوند . « 2 » ب - مكتب عقلى محض پيروان اين مكتب با تكيه بر شأن و مقام عقل بشرى ، بمانند ابزارى براى شناخت و معرفت ، از ديگران متمايزند . اينان را در ديدگاه اسلامى ، پيروان « مكتب رأى » ، و در عقيده « معتزله » نامند . پيدايش اين مكتب به دوران نخستين تاريخ اسلام بازمىگردد . پديدآورندگان اوليه مكتب اعتزال « و اصل بن عطا » ( 80 - 131 ه ) و همدرس او « عمر و بن عبيد » ( 80 - 144 ه ) معاصر منصور دوانيقى بودند كه پس از آنان پيشوايانى ، مانند : « ابى دؤاد » وزير مأمون عباسى و « قاضى عبد الجبار بن احمد همدانى » ( متوفاى : 415 ه ) پيدا كرد . از بزرگان ابن طايفه مىتوان از « نظّام » و « ابو هذيل علّاف » و « جاحظ » و « جبائيان » نام برد . اين ديدگاه به عقل بشرى بهاى بسيار داده و در شناخت خداى سبحان و صفات او آن را قويّا كارا و مهم مىشمارد . ادراك و تطبيق شريعت اسلامى از نظر اين گروه ، جز با عقل انسانى به انجام نمىرسد . اين مكتب [ معتزله ] در زمان ما پيروان و يارانى به اين نام ندارد و تنها بخشى از افكار آنان در مذهب « زيديه » و « اباضيه » داخل شده است ، و مىتوان گفت كه اينان با « معتزله » در بخشى از ديدگاههاى فكرى شريك‌اند « معتزله » همچنين با شيعه اثناعشريه و اسماعيليه در برخى جوانب همسوئى دارد اهل حديث ، [ اخباريان عامه ] « معتزله » را از آن رو كه به آزادى اراده و انتخاب در انسان معتقدند ، « قدريه » لقب داده‌اند .

--> ( 1 ) - شيخ مفيد : « اوائل المقالات » ، سيوطى : « صون المنطق و الكلام عن علمى المنطق و الكلام » ، ص 252 ؛ شوكانى : « ارشاد الفحول » ص 202 ؛ على سامى النشار : « مناهج البحث عند مفكرى الاسلام » ص 194 - 195 ؛ على حسين الجابرى : « الفكر السلفى عند الاثنىعشريه » ، ص 154 و 167 و 204 و 240 و 424 و 439 . ( 2 ) - قاسمى : « تاريخ الجهميه و المعتزله » ، ص 56 - 57 .