الَّذينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكّرُونَ في خَلْقِ السَّمواتِ وَ الارْضِ « 1 » داخلند و احدى را اطلاع كامل و بصيرت و خبرت و آگاهى از متانت و رصانت صنع افلاك نيست و نخواهد بود . و حقير را اعتقاد اين است كه تا آدمى ، تشريح افلاك و تشريح ابدان و حكمتها و عجايب جناب اقدس الهى كه در عالم كبير و عالم صغير به وديعت گذاشته و اسرار و مصالح - الى غير النهايه - در انتظام كرات و خلق ارضين و سماوات به كار برده نداند ، و عالم به علوم متكفّله به آن نباشد ، و از علم طبيعى و هيئت و اكرات و علم كرات ، سر رشته نداشته باشد ، در قدرت خداوندى و صنعت كامله و حكمت شاملهء سبحانى ، قاصر ، بلكه عاجز و نادان و عنّين « 2 » است ، بلكه مىتوان گفت كه نمىداند كه قدرت و حكمت و صنعت و خلقت ، چه چيز است و چه معنى دارد . خلاصه ، در معرفت قدرت و حكمت خداوندى در بصيرت تمام و بيناى چندان نيست ، و لهذا اكثر علماء و اغلب فضلاء اين صنعت رفيع المنزلت « 3 » را تعريف نموده‌اند به : « مرقات معارج سماوات علا » و توصيف كرده‌اند به : « منهاج مدارك ما اودع اللّه فيها . » و در كتاب مجيد خداوند حميد ، در اكثر مواضع ، بندگان و عبيد مأمور شدند كه تفكّر و تدبّر نمايند به آسمان‌ها و زمينها و گردش افلاك و ستارگان و منافع شمس و قمر ، ملاحظه فرمايند تا از اين مصنوعات ، استدلال بر صانع كنند و در حكمت خداوند ، بصير و دانا شوند . و از آن جمله در سورهء يونس فرموده : هُوَ الَّذى جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعلَمُوا عَدَدَ السِّنينَ وَ الْحِسابَ ما خَلَقَ اللّهُ ذلِكَ الاّ بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الاياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ . « 4 » و در سورهء رعد مىفرمايد : اللّهُ الَّذى رَفَعَ السَّمواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كُلُّ

--> ( 1 ) آل عمران : 191 . ( 2 ) در متن « انيّن » آمده ، كه صحيح نيست ، ر . ك : زير نويس چند صفحهء قبل دربارهء اين كلمه . ( 3 ) ع : رفيع الدرجات و منزلت . ( 4 ) يونس : 5 .