خوشبختانه آثار موجود ابن المعلم به مناسبت برگزارى كنگره هزارهء درگذشت شيخ مفيد در سال 1413 هجرى / 1371 شمسى در چهارده جلد چاپ شده است . شيخ مفيد با صلابت تمام در برابر انديشهء حديث‌گرايى ايستاد و در شيوهء اجتهادى خود براى عقل جايگاه بلندى قائل بود . از همين‌رو به نقد اعتقادات شيخ صدوق پرداخت و نام آن را تصحيح الاعتقاد نهاد . وى افراط در عقل‌گرايى در احكام را نيز نكوهش مىكرد و در اين زمينه به نقد قياس ابن جنيد اسكافى ( م 381 ه . ق ) استاد خود پرداخت . او به حق بزرگ‌ترين متكلم قرون ميانه اماميه است . 5 . سيد مرتضى : ابو القاسم على بن حسين بن موسى مشهور به سيد مرتضى يا شريف مرتضى و علم الهدى است . او در سال 355 هجرى در بغداد ديده به جهان گشود . به سال 436 هجرى در همين شهر درگذشت . سيد مرتضى نسبش از سوى پدر به امام موسى كاظم ( ع ) و از سوى مادر به ناصر اطروش و در نتيجه به علويان طبرستان مىرسد . مهم‌ترين كتب كلامى وى كه به طبع رسيده ، عبارتند از : الشافى فى الامامة ، الذخيرة فى علم الكلام ، تنزيه الانبياء و رسائل شريف مرتضى . كتاب جمل العلم و العمل وى با شرح شيخ طوسى به نام تمهيد الاصول در طول سه قرن متن درسى شيعه بوده است . مكتب و انديشه‌هاى سيد مرتضى در دو عرصهء كلام و فقه استمرار همان مكتبى است كه استاد او شيخ مفيد آن را پايه گذاشت « 1 » و بر محور حجيت دادن به عقل و روش‌هاى عقلانى در كار استنباط فقهى استوار است و به سختى بر رويكردهاى اهل حديث مىتازد . عدم حجيت خبر واحد از سوى سيد ، نمونه‌اى از اين رويكرد است و در كتاب الذريعة به خوبى مىتوان دفاع او را از روش‌هاى عقلانى ديد ، تا جايى كه او حتى گاه به پذيرش قياس هم نزديك مىشود و دست كم از امكان عقلى آن دفاع مىكند . « 2 » 6 . شيخ طوسى : ابو جعفر محمد بن حسن طوسى ، شيخ الطائفه و گاه به‌طور مطلق شيخ شيعه معرفى شده است . او كه خود سرفصل دوره‌اى نو در تاريخ تحول فكرى شيعه به‌ويژه در عرصه

--> ( 1 ) . البته اين نكته از نظر دور نيست كه ميان اين دو ، اختلاف‌هايى هم وجود داشته است ؛ چنان‌كه قطب الدين راوندى كتابى درباره اين اختلاف‌ها نوشته و در آن از 95 مورد اختلاف نام برده است . بنگريد : عبد الله نعمه ، فلاسفه شيعى ، ص 338 . ( 2 ) . ر . ك : تاريخ فرق اسلامى ، ج 2 ، ص 244 - 247 .