فقه و اصول به شمار مىرود در سال 384 هجرى يا 385 هجرى در طوس ديده به جهان گشود . در سال 408 هجرى راهى بغداد شد و در آن شهر بود كه از محضر كسانى چون شيخ مفيد ( م 413 ه . ق ) ، سيد مرتضى ( م 436 ه . ق ) و ابن غضائرى ( م 411 ه . ق ) بهره برد . شيخ طوسى پس از سيد مرتضى به مدت دوازده سال در بغداد به پرورش شاگردان و نشر انديشهء شيعى پرداخت . « 1 » به دنبال چيرگى سلجوقيان بر بغداد ، محله شيعه‌نشين كرخ و خانه شيخ طوسى طعمهء آتش شد و بدين‌سان شيخ به نجف رفت . « 2 » شيخ تا پايان عمر يعنى سال 460 هجرى در نجف بود و گردآمدن اصحاب بر مجلس درس او آغازى بر تشكيل حوزهء مقدس نجف اشرف شد . شيخ طوسى آثار فراوانى از خود بر جاى گذاشت ؛ چنان‌كه در جستارهاى متأخر از حدود پنجاه اثر براى وى نام برده شده است . « 3 » از اين ميان ، دو اثر بزرگ التهذيب و الاستبصار در شمار مجموعه‌هاى حديثى - فقهى معتبر نخستين و دو عنوان از چهار عنوان كتب اربعه شيعه است . شمارى از آثار شيخ به مباحث كلام و عقايد اختصاص دارد كه مهم‌ترين آنها عبارتند از : تلخيص الشافى ، تمهيد الاصول ، رسالة فى الاعتقادات . شايد بتوان گفت كه شيخ طوسى در اعتقادات تحت تأثير سيد مرتضى ، استاد خودش است . تلخيص الشافى ، خلاصه تنظيمى وى از الشافى فى الامامة سيد مرتضى است . تمهيد الاصول شرحى است بر جمل العلم و العمل سيد مرتضى . بنابراين شايد نكته جديدى در باب اعتقادات نداشته باشد ؛ اگرچه تأثير وى در فقه و اصول انكار ناپذير است . وى با پذيرش حجيت خبر واحد باب جديدى در فقه شيعى گشود . 7 . خواجه نصير الدين طوسى : ابو جعفر محمد بن محمد بن حسن طوسى مشهور به خواجه نصير الدين طوسى ، در سال 597 هجرى در طوس ديده به جهان گشود . خواجه نصير الدين طوسى در سال 624 هجرى به قلاع اسماعيليه رفت و تا سقوط آخرين

--> ( 1 ) . ر . ك : گرجى ، تاريخ فقه و فقها ، ص 179 . ( 2 ) . ر . ك : ابن كثير ، البداية و النهاية ، ج 12 ، ص 97 . ( 3 ) . ر . ك : رسولى محلاتى ، « بررسى مؤلفات شيخ طوسى » . يادنامه شيخ طوسى ، ج 1 ، ص 213 - 286 ؛ انصارى ، « شيخ الطائفه ابو جعفر الطوسى ، حياته و مؤلفاته » ، الذكرى الالفية للشيخ الطوسى ، ج 2 ، ص 489 - 527 ؛ انصارى قمى ، « دراسة من حياة الشيخ الطوسى و آثاره » ، العدة فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 3 - 74 ( به نقل از تاريخ فرق اسلامى ، ج 2 ، ص 248 - 251 ) .