البته در ميان عالمان اين حوزه چند گرايش و رويكرد پديد آمد : 1 . جريان اهل حديث و اخباريان : ملا محمد امين استرآبادى در اثر معروف الفوائد المدينة كوشيد به روشى نظام‌مند از مسلك اخبارى دفاع و روش اصولى و اجتهادى را تخطئه كند . مجموعه‌هاى بزرگ حديثى چون وسائل الشيعة ، الوافى و بحار الانوار بر مبناى چنين رويكردى در فقه و انديشهء شيعى پديد آمدند . 2 . جريان اصولى : جريان اخبارى كه در نيمهء نخست سدهء دوازدهم بر حوزهء شيعى سايه افكنده بود ، به تدريج از مواضع افراطى خود فاصله گرفت . كسانى چون شيخ يوسف بحرانى صاحب حدائق اين اعتدال را پديد آوردند . اين امر زمينه را براى ظهور مجدد اصوليان يا جريان اجتهادگرا هموار ساخت . سرانجام وحيد بهبهانى ( م 1205 ه . ق ) با نقد اخباريون بار ديگر مسلك عقل‌گرا را تقويت كرده ، جريان اخبارى را به حاشيه راند . در اين مسير شيخ مرتضى انصارى ( م 1281 ه . ق ) اجتهاد را نظامى نيرومند و تازه بخشيد و شاگردان و اخلاف او تا امروز در اين مسير قدم و قلم مىزنند . 3 . جريان فلسفى : ميرداماد ( م 1041 ه . ق ) ، نوادهء محقق كركى ، ميرفندرسكى ( پيش از 1052 ه . ق ) ، ملاصدراى شيرازى ( م 1050 ه . ق ) و دو شاگرد و داماد او ، فيض كاشانى ( م 1090 ه . ق ) و فيّاض لاهيجى ( م 1072 ه . ق ) ، از عالمان اين دوره ، گرايش فلسفى - كلامى مهمى را پديد آوردند . سرآمد همهء اينان ملاصدراى شيرازى است كه مؤلف اسفار اربعة و مؤسس « حكمت متعاليه » است . حكمت متعاليه يكى از سه مكتب فلسفى عمدهء جهان اسلام است كه از نيمهء دوم قرن دوازده بدين سوى مورد توجه قرار گرفت و با ظهور كسانى چون ملا هادى سبزوارى ( م 1289 ه . ق ) به حيات خود ادامه داد و امروزه مكتب رايج فلسفى شيعه به شمار مىرود . البته بايد افزود كه در ميان اين جريان گرايش به عرفان وجود داشته و اساسا عرفان از آبشخورهاى حكمت متعاليه به شمار مىرود . « 1 » شيعه در دورهء انقلاب اسلامى ايران در دورهء پهلوى اول و دوم ، محدوديت‌هاى جدى و ناموجهى براى فرايض دينى پديد آمد . انديشهء

--> ( 1 ) . ر . ك : مقدمه‌اى بر فقه شيعه ، ص 55 - 63 ؛ سيد حسين نصر ، صدر المتألهين و حكمت متعاليه ، ص 115 - 200 .